محمد صادق زمانی - هنجارها، ارزشها و قوانین اجتماعی همواره در معرض این خطر هستند که در گذر زمان دچار استحاله (از این رو به آن رو شدن و تغییر ماهیت دادن) شوند. استحاله ارزشها، هنجارها و قوانین مورد قبول اکثریت در نهایت به استحاله، «بیهویتی» یا «بدهویتی» نسلها منتهی میشود.
اساس فرهنگ یک جامعه اندیشههایی است که مشخص میکند چه چیزی مهم، ارزشمند و پسندیده است؛ از این اندیشهها با عنوان ارزش یاد میشود. ارزشها به آدمیان در تعامل با دنیای اجتماعی معنا میدهند و هدایتگر تعاملات انسانها به شمار میآیند. هنجارها هم قواعدی برای رفتار هستند که ارزشهای یک فرهنگ را منعکس کرده و تجسم میبخشند.
مهریه به عنوان یک هنجار و قانون اجتماعی در جوامع اسلامی شناخته میشود؛ هنجاری که برگرفته از باورهای دینی مسلمانان است. براساس دیدگاههای فلسفی و منطقی، هنجارها، قوانین و ارزشها باید با «عقل»، رابطه تطابق داشته باشند؛ یعنی تمام قوانین و هنجارها باید مورد تأیید عقل قرار بگیرند. این مسأله حتی در مورد هنجارها و ارزشهای دینی هم مطرح است: «کُلُّ ما حَکَمَ بهِ العَقل حَکَمَ بهِ الشَّرع و کُلُّ ما حَکَمَ بهِ الشَّرع حَکَمَ بهِ العَقل»؛ هر آنچه را که دین به آن دستور دهد عقل هم دستور میدهد و هر آن چه را که عقل به آن دستور دهد دین هم دستور میدهد.
با این حساب، آیا تعیین صد کیلو بال مگس به عنوان مهریه با عقل و عرف مطابقت دارد؟ چندی پیش، زنی 25 ساله با مراجعه به دادگاه خانواده ضمن درخواست طلاق، اظهار داشت که مهریه اش صد کیلو بال مگس است و آن را از شوهرش خواهد گرفت! هر چند تصورش مضحک است اما شوهر این زن باید جان هزاران مگس را بگیرد و در کمال بیرحمی بالهای آنان را جدا کرده و در طبق صداقت(!) به همسرش تقدیم کند. زن دیگری با 26 سال سن در دادگاه اظهار کرد که مهریهاش هزار تن پوست پیاز است! یک خانم 30 ساله دیگر در دادگاه اعلام کرد که هزار شمش طلا مهریه اوست! سی و دو دندان شوهر، مهریه یک زن دیگر بود که با حاضر شدن در مرکز قضایی خواستار به اجرا گذاشتن مهریه خود بود! شاید شما هم شنیده باشید که مهریه برخی زنها هم یک دست و یک پای شوهر تعیین میشود! راستی اگر تعیین مهریههایی اینچنینی خوشبختی میآورد پس چرا پای این زوجها به دادگاه باز شده است؟! اگر این مهریههای غیرعقلانی، تفاهم میآفریند پس این زوجها چرا روبهروی قاضی نشستهاند؟!
به نظر میرسد اگر قانونگذاران دست به کار نشده و حد و مرز تعیین مهریه را مشخص نکنند، سیر صعودی تعیین مهریههای عجیب و غریب کماکان ادامه پیدا خواهد کرد و نسل جدید باید برای جا نماندن از این ماراتن مضحک، در تعیین مهریههای خود مواردی همچون استخوان کتف دایناسور، دندان عقل جد هفتم شوهر و هزار کیلو دندان موشهای عصر نمرود را ثبت کنند.
