تنظیم: کبری آسوپار
شهید مطهری همانقدری که اسلام شناس بود، واژهها را میشناخت، آنچنان که بداند چه بگوید و چگونه بگوید که بر دل مردم، از مرجع تقلید تا طلبه و دانشجو و کاسب و بازاری و خانهدار و با سواد و بیسواد بنشیند و حرف را دریابند و اقل آنکه تلنگری بخورند و اندکی به فکر فرو روند و جالب آنکه چون سخنرانیهای کتاب شده استاد از فطرت آدمی به زبانی ساده و از سر اخلاص بندگی سخن میگوید: بر فطرت پاک انسانها مینشیند و عجیب نیست که با گذشت دهههایی چند از بیانشان، هنوز هم اتفاقی کهنه نشد، در عرصه اسلامشناسی به شمار میآیند. هنوز هم کتابهای استاد شهید مرتضی مطهری، از پرفروشترینهای بازار کتابند و هنوز هم تحقیق و پژوهش پیرامون اغلب موضوعات اسلامی، ما را لاجرم به کتابهای ایشان ارجاع میدهد.
نزدیک به 100 کتاب از نوشتهها و سخنرانیهای استاد مطهری به چاپهای متعدد رسیده و در دسترس علاقهمندان قرار گرفته، کتابهایی که نمایش مکتوبی ازاندیشه اوست،اندیشهای که دشمنان دانایی و روشنگری تابش نیاوردند و به گلولهای، به زعم خویش از میانش برداشتند.
در این مجال، آب دریای اندیشهاش را که نمیتوانیم بکشیم، به قدر تشنگیمان هم که نه، به قدر علم و مجالمان قطرهای مینوشیمش! والبته جایی، گوشه ذهنمان، جمله حضرت امام (ره)، همیشه هست که «آثار قلم و زبان او، بیاستثنا آموزنده و روان بخش است»...
کتاب «انسان کامل» مشتمل بر 13 سخنرانی است که در ماه رمضان و با همین عنوان، توسط شهید مطهری ایراد شده است. جالب که از زمان سخنرانیهای یاد شده 39 سال میگذرد و آنچه شهید مطهری را به انتخاب این موضوع وا داشت،رواجاندیشههایی بود که فقط به جنبه اجتماعی اسلام نظر داشتند و به بعد معنوی این دین انسانساز اهمیت نمیدادند.
شهید مطهری در این سلسله جلسات، به بیان این نکته میپردازد که اسلام، دینی مقدس و کامل است و انسانی که تحت احکام و قوانین اسلام تربیت شود، انسانی است چند بعدی که همه دستورات این مکتب، اعم از فردی و اجتماعی را به طور هماهنگ انجام میدهد.
در این کتاب همچنین شهید مطهری به بیان و بررسی نظر دیگر مکاتب درباره انسان کامل میپردازد.
نبوت
«نبوت» هم مجموعهای از سخنرانیهای استاد است، 14 بحث و گفتوگوی انتقادی پیرامون نبوت و مسائل مربوط به آن در انجمن اسلامی پزشکان که سال 1348 ایراد شده است. شهید مطهری در این جلسات، با آگاهی از دیدگاههای متکلمان و فیلسوفان مختلف در این زمینه و با توجه به آموزههای علومی مانند روانشناسی و با عنایت به شبهههایی که در این زمینه وجود دارد، به بحث و پاسخگویی میپردازد.
آیتالله مطهری مطالب را در 4 بخش راههای اثبات نبوت، وحی، معجزه و اعجاز قرآن، بیان میکند و البته درباره ماهیت وحی و معجزه هم که معمولاً کمتر صحبت میشود، به تفصیل سخن رانده است.
سیری در سیره نبوی
یکی از منابع اسلامی، سیره پیامبر اسلام (ص) است. سیره در واقع رفتار، منش و گفتار پیامبر است و این کتاب به گونهای تفصیلی به این امر میپردازد.
علامه مطهری خود درباره این کتاب و علت نوشتش مینویسد:« در سیره و رفتار پیامبر، شاید ما کوتاهی کرده باشیم. چند سال پیش، من فکر کردم که در زمینه سیره پیامبر اکرم (ص) کتابی بنویسم. تعداد زیادی یادداشت تهیه کردم؛ ولی هر چه جلوتر رفتم، دیدم مثل این است که دارم وارد دریایی میشوم که به تدریج عمیقتر میشود. همانطور که سخنان پیامبر ما عمیق است، رفتار پیغمبر ما، آنقدر عمیق است که از جزئیترین کار پیغمبر میشود قوانین استخراج کرد. یک کار کوچک پیامبر، یک چراغ یا یک شعله و نورافکن است برای انسان، تا مسافتهای خیلی دور را نشان بدهد.
سیری در نهجالبلاغه
این کتاب هم عنوانش بیانگر محتوایش خواهد بود. این کتاب مجموعه مقالاتی است که در فاصله سالهای 51 و 52 در مجله مکتب اسلام منتشر شده است و آنچنان که خود استاد مینویسد:« در واقع بستری برای شناختن مکتب علی (ع) و تحقیق در محتوای نهج البلاغه است.»
قیام و انقلاب مهدی (ع)
اندیشه پیروزی نهایی نیروی حق بر نیروی باطل، گسترش جهانی ایمان اسلامی، استقرار کامل و همهجانبه ارزشهای انسانی،تشکیل جامعهایدهآل و سرانجام،اجرای ایناندیشه انسانی به وسیله شخصیتی مقدس که در روایات اسلامی از او به «مهدی» تعبیر شده،اندیشهای است که کم و بیش همه فرقهها و مذاهب اسلامی – با کمی اختلاف و تفاوت به آن معتقد و مؤمن هستند. شهید مطهری در این کتاب، به بررسی این اندیشه اسلامی از دیدگاه فلسفه تاریخ پرداخته است.
داستان راستان
«داستان راستان» کتاب دوره نوجوانی خیلی از ایرانیهاست. یک کتاب دو جلدی، شامل مجموعهای از داستان واقعی معصومین (ع). زبان کتاب بسیار ساده و روان است و شاید در نگاه اول به قواره اندیشه عالمانه علامهای چون مرتضی مطهری نیاید اما همین نگاه هنرمندانه و مخلصانه باعث جذب مخاطب به آن میشود. قهرمانان داستانهای کوتاه این دو جلد، آدمهایی بر صراط مستقیماند، همانان که در زبان قرآن «صدیقین» نام گرفتهاند. به همین دلیل اسم کتاب داستان راستان گذاشته شده است.
مسأله حجاب
سلسله سخنرانیهای استاد مطهری در انجمن اسلامی پزشکان، شهید مطهری معتقد بود که گذشته از انحرافهای عملی فراوانی که در زمینه حجاب به وجود آمده، این مسأله و دیگر مسائل مربوط به زن به وسیلهای در دست برخی افراد ناپاک تبدیل شده که بر ضد دین مقدس اسلام تبلیغات منفی انجام دهند.
مسأله حجاب در دو بخش تنظیم شده است، بخش اول نشان میدهد که مسأله پوشش زن از ویژگیهای اسلام نیست و در ایران قبل از اسلام و میان ملتهای دیگر هم وجود داشته، سپس به طرفداران بیحجابی پاسخ میدهد. بخش دوم به کسانی پاسخ میدهد که در موضعی افراطی به خانهنشینی زن و حتی پوشاندن دست و صورت او از نامحرم اعتقاد دارند.
نظام حقوق زن در اسلام
شهید مطهری در مقدمه کتاب «عدل الهی» در مورد انگیزه نوشتن کتاب «نظام حقوق زن در اسلام» مینویسد:« احساس کردم مدتی است عدهای در سخنرانیها، کلاسها و مقالات خود، نظر اسلام را درباره حقوق و حدود وظایف زن، به صورت غلطی مطرح میکنند و این باعث بدبینی زنان و مردان به اسلام شده است. پس بر آن شدم که منطق مستدل و پولادین اسلام را درباره زن و حقوق زن و وظایف زن روشن کنم.»
این کتاب در دو بخش به مباحثی چون رابطه اسلام و تجددزدگی، مقام انسانی زن در قرآن، تفاوتهای زن و مرد از نظر جسمی و روانی، خواستگاری، ازدواج موقت، مهریه، نفقه، ارث، حق طلاق، تعدد زوجات و... میپردازد.
حق و باطل
مجموعه چند درس و سخنرانی از شهید مطهری که در آخرین سالهای قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایراد فرموده است. در آن سالها، طولانی شدن حکومت ظالمانه طاغوت و تسلط ظاهری آن بر جامعه سبب شده بود تا در بعضیاندیشهها، تردیدها و پرسشهایی در مسأله حق و باطل به وجود آاید.
استاد مطهری با تشخیص اهمیت مسأله و ضرورت حل آن به طرح مسأله حق و باطل پرداخت و براساساندیشه قرآنی بیان کرد که مدار هستی بر حق است و شر و باطل در هستی اصالت ندارد.
علل گرایش به مادیگری
موضوع اصلی بحث در این کتاب، اثبات یا انکار خداست که حساسترین موضوعی است که از فجر تاریخ تاکنون اندیشهها را به خود مشغول داشته و میدارد. این کتاب در واقع نقد و بررسی گوشهای از تاریخ عقاید و اندیشههای بشری است. استاد در مورد انگیزه نوشتن این کتاب مینویسد:« ماتریالیسم در عصر ما، خصوصاً در کشور ما، جامه منطق را از خود دور کرده و به سلاح تبلیغ مجهز شده است. از این رو ابایی ندارد که علل گرایشها و اعراضها را به گونهای دیگر که با هدفهای از پیش تعیین شده سیاسی و اجتماعی منطبق باشد، توجیه و تفسیر کند.»
حماسه حسینی
از کاملترین کتابهای پیرامون حادثه عاشورا که به رغم اینکه همچون بسیاری از کتابهای استاد، مجموعه سخنرانیهای ایشان است که به شکل کتاب به چاپ رسیده، اما از نظم و ترتیب خوبی برخوردار است. استاد در این مقال به بررسی کامل ماهیت قیام عاشورا، تبلیغ، امر به معروف و نهی از منکر و نقش اهل بیت در قیام عاشورا و نیز بیان اشتباهات مصطلح و رایجی که در سخنرانیها و روضهخوانیهای پیرامون این حادثه دیده میشود، میپردازد و پاسخ میگوید. یکی از نکات جالب کتاب، ذکر مصیبتهای استاد در انتهای هر سخنرانی است که خواندنش، گاه به هزار روضه میارزد.
استاد مطهری و روشنفکران
کتاب حاضر مشتمل است بر مباحثی منتخب از آثار استاد شهید آیت الله مطهری که وجه مشترک آنها این است که همه آنها نقد اندیشههای روشنفکران مسلمان پیرامون مسائل اسلامی است و طی آن لغزشهای فکری آنان که غالباً ناشی از کم اطلاعی آنها از معارف اسلامی بوده آشکار شده است. این کتاب شامل هفت بخش است. بخش اول را انتقاد استاد از برداشت غلط برخی روشنفکران مسلمان از معجزه ختمیه تشکیل میدهد. در این بخش، این نظریه که معجزه پیغمبر اسلام تنها قرآن است و رسول اکرم معجزهای غیر از قرآن نداشته است به نحو عالمانه ابطال شده است. نقدهایی از استاد شهید بر آثار دکتر شریعتی بخش دوم این کتاب است و در آن، بخشی از کتاب «اسلام شناسی» و کتاب «از کجا آغاز کنیم؟» مورد نقد قرار گرفته است.
در بخش سوم، تأثیرپذیری برخی روشنفکران مسلمان از فلسفه حسی و مخالفت آنها با تفکر و تعمق در مسائل ماوراءالطبیعی گوشزد شده و نظرات نویسنده کتاب «راه طی شده» ( مهندس بازرگان ) در اثبات توحید، نقد و بررسی شده است.
بخش چهارم، نقد استاد شهید است از تفکرات غلط برخی روشنفکران مانند بنی صدر از رهبری نهضت اسلامی، و طی آن تنها گروه صلاحیت دار برای رهبری جامعه اسلامی، روحانیت دانسته شده است. در بخش پنجم نظرات استاد درباره اقبال لاهوری را میخوانید. بخش ششم بیانگر مبارزه استاد شهید با تفسیر مادی قرآن توسط برخی روشنفکران و گروههای روشنفکری است و بخش پایانی کتاب نیز اختصاص دارد به انتقاد استاد از نظریه برخی روشنفکران مسلمان مبنی بر «مادیت تاریخ از نظر قرآن».
اسلام و مقتضیات زمان
کتاب حاضر مشتمل بر بیست و شش سخنرانى از متفکر شهید استادمرتضى مطهرى تحت عنوان « اسلام و مقتضیات زمان» و نیز نوشته کوتاهىبه قلم ایشان در همین موضوع « به عنوان مقدمه» است. سخنرانیها در زمستان سال 1345 هجرى شمسى و در شبهاى ماه مبارک رمضان در مسجد اتفاق (تهران) و در یک جمع عمومى ایراد شده و به همین جهت بیانىساده و روان دارد. لازم به ذکر است که نوارهاى این سخنرانیها در دست نیست و کتاب حاضر تنظیم شده متنى است که در همان زمان از نوار استخراج شده و در اختیار استاد شهید گذاشته شده است.
بنابراین نباید انتظار داشت که کتاب حاضر، بحثىکامل در موضوع مذکور است. با این حال این کتاب همچون دیگر آثار آن متفکر گرانقدر حاوى بحثهایى جالب و دلکش در موضوع خود بوده و حلاّل مسائل مبتلا به زیادى در باب «اسلام و مقتضیات زمان» است.
ناگفته نماند که استاد شهید بحثهایى در همین زمینه در سال 1351در انجمن اسلامى پزشکان ایراد کردهاند. این بحثها به امید خدا همراه دو بحث دیگر و نیز نوشتههایى از استاد در این باب، جلد دوم این کتاب را تشکیل خواهند داد.
عدل الهی
آثار متنوع و متعددی که از استاد شهید مرتضی مطهری (ره) منتشر شده، غالباً سخنرانیهایی است که ایشان به مناسبتهای مختلف ایراد کرده بودند و به نسبت تعداد کمتری اثر دستنویس میتوان از ایشان یافت. از معدود آثار ارزشمندی که ثمره قلم حکیمانه ایشان است، کتاب عدل الهی است که در سال ۱۳۵۲ اقدام به نگارش آن کردهاند.
در بخش اول کتاب که عنوانش عدل بشری و عدل الهی است از رابطه میان مالکیت خداوند و رابطه آن با عدل، تعاریف چهارگانه عدل، ایرادها و اشکالات وارد به مسأله عدل سخن میگویند.
در بخش دوم برای مشکلی که به نظر متکلمین اسلامی در باب تعریف عدل دیده میشود، راهحل ارائه میکنند.
بخش سوم در واقع تحلیل و بررسی مسأله تبعیضها در نظام طبیعت و رابطه آن با موضوع عدل خداوند است که در آن پس از طرح اشکال مصادیق مختلف آن را مورد نقد و مطالعه قرار میدهند.
پس از آنکه در بخش چهارم به طرح اشکال مسأله شرور در هستی و تبیین آن پرداخته میشود، استاد در بخش پنجم فواید شرور را برمیشمرند که شر دانستن شر به جهت نگاه جزء نگر ماست والا با نگاه به کل عالم هستی و حیات ازل تا ابد نمیتوان واقعاً شرور را شر دانست.
بخش ششم نگاهی است به اشکالی که راجع به موضوع مرگ و میرها و دیدگاههای مختلفی که در این رابطه وجود دارد.
در بخش هفتم پس از طرح شبهات عدل خداوند در دنیا، به اولین شبهه از شبهات وارد به موضوع عدل خداوند در آخرت یعنی مجازاتهای اخروی میپردازند و پس از طرح مسأله جزا و تبیین تفاوتهای دنیا و آخرت و کیفرها آنها را به سه دسته تقسیم و با هم مقایسه میکنند.
بخش هشتم طرح دومین شبهه اخروی و موضوع شفاعت است که پس از بیان هفت اشکالی که بر آن وارد شده با تقسیمبندی مسأله شفاعت به پاسخ اشکالات میپردازند.
آزادی معنوی
کتاب آزادی معنوی، مجموعهای است مشتمل بر 15 سخنرانی استاد شهید مطهری که در زمانها و مکانهای مختلف ایراد شدهاند و وجه مشترک همه آنها این است که موضوع آنها مسائل معنوی و مربوط به خودسازی و تزکیه نفس است.
کتاب، گام به گام انسان را به سوی خودسازی و تقوا حرکت میدهد و در واقع، سلوکی معنوی است. کتاب از هشت فصل تشکیل شده است که عبارتند از: آزادی معنوی، عبادت و دعا، توبه، هجرت و جهاد، بزرگی و بزرگواری روح، ایمان به غیب، معیار انسانیت و مکتب انسانیت.
هدف زندگی
کتاب هدف زندگی، مجموعه پنج درس از شهید بزرگوار استاد مطهری است که در سلسله درسهای «جهان بینی اسلامی» در سال 1351 ایراد شده است. استاد در این درسها، هدف زندگی را از دیدگاه قرآن و اندیشههای بشری بررسی میکند، افق بحث را از هر طرف میگشاید واندیشه آدمی را به سیر در عرصههای گوناگون میکشاند؛ زیرا اگر هدف زندگی چنان که قرآن میخواهد، آشکار شود و مورد توجه قرار گیرد، زندگیها گرم و نورانی میشود و انسانی دیگر و جامعهای دیگر در صحنه حیات رخ میکند؛ همان چیزی که بشر امروز سخت تشنه آن است.
خدمات متقابل اسلام و ایران
بیشتر مردم ایران، مسلمان هستند. ما مسلمانان ایرانی، به اسلام از آن رو که مذهب ماست، ایمان داریم و به ایران به حکم اینکه میهن ماست، مهر میورزیم. بر این اساس، سخت علاقه مندیم مسائل مشترک اسلام و ایران را درک کنیم. بیشتر این مسائل در قالب سه پرسش خلاصه میشود:
1. آیا احساسهای مذهبی و میهنی ما با یکدیگر متضاد هستند یا هیچ گونه تناقضی میان آنها وجود ندارد؟
2. اسلام آن گاه که در چهارده قرن پیش به ایران وارد شد، چه دگرگونیهایی در میهن ما به وجود آورد؟ از ایران چه گرفت و به ایران چه داد؟ آیا برای ایران موهبت بود یا فاجعه؟
3. ملتهای بسیاری به اسلام گرویدند و با همراهی و همفکری، تمدن سترگ اسلام را پدید آوردند. سهم ما ایرانیان در این خدمات و پیدایش تمدن اسلامی چقدر است؟ انگیزه ایرانیها در این خدمات چه بوده است؟
کتاب خدمات متقابل اسلام و ایران سه بخش دارد و پاسخگوی سه پرسش یاد شده است. بخش اول، اسلام و مسأله ملیت؛ بخش دوم، خدمات اسلام به ایران؛ بخش سوم، خدمات ایران به اسلام.
