حمید نورشمسی - آسمان این روزهای معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به نظر میرسد که رفته رفته در حال خارج شدن از وضعیت ابری و گرفته شش ماهه نخست سال جاری است و با وجود اینکه در نیمه زمستان به سر میبریم به هر دلیل گفته و ناگفته این قدرتمندترین نهاد سیاستگذار چاپ و نشر کشور در نظر دارد که لااقل در این روزها با دیده مرحمت و لطف با ناشران و اهالی کتاب برخورد کند.
گشت و گذاری کوتاه در بازار کتاب ایران در چند ماهه اخیر چشمها را با آثار و متونی روبهرو میکند که شاید تا چندین ماه پیش از این صحبت از حضور دوباره آنها بر پشت پیشخوان کتابفروشیها را تنها میشد به یک آرزوی شیرین تعبیر کرد اما در ماههای اخیر میتوان آنها را به راحتی و در قامت تجدید چاپ در بازار کتاب ایران دید. اما به راستی این پدیده و این اتفاقات را باید با دیده خوشحالی نگریست یا آن را اتفاقی برای تغییر موضعی نگاه ناشران نسبت به این معاونت و ایجاد نوعی آرامش نسبی در فضای پرالتهاب نشر کشور تلقی کرد که اوج تنشهای ایجاد شده پیرامون آن را در ایام بیست و دومین نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران به خوبی دیدیم.
محسن پرویز، معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی همزمان با اعلام خبر ابقایش در سمت معاونت فرهنگی سخن از اصلاح ساختار معاونت متبوع خود بر مبنای برخورد کاراتر و توأم با سرعت بیشتر با تمامی مراجعهکنندگان به بخشهای این معاونت خبر داده بود و همزمان با این اعلام خبر مدیر کل اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که به تازگی و پس از طی دوره چهار ساله مقام مشاورت معاون فرهنگی و سرپرستی چهارماهه اداره کتاب این وزارتخانه به مقام مدیرکلی اداره کتاب ارتقاء یافته بود نیز سیاست کلی خود را در این دوره بر همین مبنا اعلام کرده و میگوید: «تلاش من و همکارانم در دوران چهارماهه سرپرستی در اداره کتاب وزارت ارشاد تلاش کردیم همواره با سیاست درهای باز و بر اساس وظیفه دینی و قانونیمان با حسن خلق با مراجعین برخورد داشته باشیم. »
همزمان با این اظهارات امیدوارکننده تازهترین بحثی که میتواند محک خوبی برای میزان اعتقاد مجموعه مدیریتی جدید اداره کتاب وزارت ارشاد مورد توجه قرار بگیرد ایجاد راهکاری است عملی برای مرهم گذاشتن دائم بر زخم همیشگی ناشران کشور از ناحیه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که چیزی جز طولانی بودن مدت زمان صدور مجوز نشر کتاب نیست.
درد و درمان شناسی از نوع مدیرکلی
محمد الهیاری فومنی در نخستین اظهارنظرهای خود پس از تکیه زدن بر کرسی ریاست اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، تلاش اصلی خود را در دوران مدیریتش اصلاح مدت زمان بلند صدور مجوز نشر در کشور در کنار اصلاح شیوه مراجعه و برخورد این اداره با ناشران بیان کرده و میگوید: من اعتقاد دارم که برآیند فعالیت یک مدیر بیشتر از ناحیه عملش مشخص میشود و نه از ناحیه صحبتها و شعارهایی که در رابطه با حیطه خود خواهد داد. آنچه ما امروز پیش روی خود داریم صدور مجوز چاپ کتاب برای نزدیک به 70 درصد از تولیدات نشر کشور در فاصله یک هفته پس از حضور اثر در این اداره است و برای 30 درصد باقی تولیدات نیز که بیشتر در حوزه علوم انسانی قرا میگیرند این روند با سرعت کمتری انجام میشود که امیدوارم بتوانیم به افق صدور یک هفتهای مجوز برای این آثار نیز به زودی دست یابیم.
اللهیاری در بخش دیگری از گفتههای خود به اصلاح آییننامه اهداف و ضوابط نشر در شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز اشاره میکند و میگوید: با توجه به اینکه از تصویب و ابلاغ این آییننامه که مدت زیادی از آن میگذرد به نظر میرسد اصلاح و به روزرسانی آن لازم به نظر میرسید. که این آییننامه بر اساس نظر هیأت نظارت بر ضوابط نشر کتاب که در زمینه نظارت پیش از چاپ کتاب نیز وظیفه نظارتی دارد از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه شده است که طی دو جلسه بخشهای قابل توجهی از آن به تصویب نیز رسیده است.
ناشران چه میگویند
فارغ از اظهارنظرهای مدبرانه و امیدوارکننده این روزهای مدیرکل اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بخش قابل توجهی از بدنه نشر کشور با اذعان به فعالیت قابل توجه و تغییرات محسوس در روند پاسخگویی مدیریت جدید اداره کتاب به درخواستها آن هم در ماههای اخیر خواستار ایجاد راهکارهایی دو جانبه با این نهاد به منظور تثبیت این روند و عدم به فراموشی سپرده شدن آن بر اساس اقتضائاتی هستند که هرازگاهی بدنه نشر کشور را به خود مبتلا میکند.
حجت الاسلام والمسلمین محمد کاظم شمس، مدیر موسسه انتشارات بوستان کتاب قم در این باره میگوید: طبیعی است وقتی بخش قابل توجهی از ناشران کشور در ارتباط با روند صدور مجوز نشر در مضیقه و تحت فشار باشند از سوی این افراد و نیز از سوی مدیران مربوطه شاهد اظهار نظرهای غیر واقعی خواهیم بود که هرگز جنبه عملی به خود نمیگیرد. در ارتباط با روند صدور مجوز نشر نیز واقعیت این است که به دلیل حجم بالای کتابهای رسیده به اداره کتاب رفته رفته امکان اظهارنظر صحیح و درعینحال سریع از سوی کارشناسان این اداره سلب خواهد شد و این چالش اصلی و پیش روی مدیریت جدید این اداره است.
وی میافزاید: به نظر میرسد اگر مدیریت این اداره در موقعیتهایی که اطمینان از عملکرد بخش خصوصی را به طور عینی باور دارد میتواند با کمک گرفتن از این بخش بار نظارتی خود را کاهش داده و با اطمینان به این بخش و سپردن بخشی از مسؤولیت نظارتی خود به بخش خصوصی بر روند صدور مجوز بیفزاید.
مدیر بوستان کتاب در ادامه حتی این پیشنهاد را به صورت کاربردیتری نیز مطرح میکند و میگوید: این حلقه نظارتی میتواند در ذیل حلقه نظارتی اداره کتاب نیز تعریف شود به این شکل که اگر اثری از سوی کارشناسان این اداره به منظور صدور مجوز نتوانست پاسخ و نتیجه قابل قبولی را دریافت کند، حلقه دوم نظارتی که متشکل از کارشناسان بخش خصوصی است نیز به بررسی آن بپردازند و در نتیجه از میزان نگاه منفی ناشران به این اداره مبنی بر بلاتکلیفی اثرشان در اداره کتاب نیز کاسته خواهد شد. رضا حاجی آبادی مدیر نشر هزاره ققنوس نیز راهکار کاهش زمان صدور مجوز کتاب را در تلاش معاونت فرهنگی و اداره کتاب در بازتعریف مسؤولیت ناشر و نویسنده در قبال آثار رسیده به اداره کتاب عنوان میکند و میگوید: در شرایط ناشر و نویسنده تاخیر در روند صدور مجوز نشر را متوجه همدیگر میدانند به گونهای که ناشر از نویسنده میخواهد به گونهای بنویسد که برای صدور فرآیند مجوز در اداره کتاب کمتر مشکلی ایجاد شود و مؤلفان نیز عدم پیگیری اعمال فشار از سوی ناشران را دلیل تاخیر در روند صدور مجوز میدانند.
وی ادامه میدهد: تأسیس و مسؤولیتپذیری انجمنها و گروهها از بخش خصوصی برای همکاری و فعالیت در امر صدور مجوز برای چاپ کتاب عاملی است که در نهایت میتواند منجر به ایجاد روند سریعتری برای صدور مجوز نشر شود.
فرامرز پالیزدار، مدیر نشر پالیزدار نیز این موضوع را با تعبیر دیگری مورد استفاده قرار میدهد و میگوید: حتی اگر افق نهایی ما هم حذف ممیزی باشد نمیتوان در فرصتی کوتاه آن را محقق یافته دانست بنابراین به نظر میرسد اعطای آزادی عملی بیشتر به ناشران به منظور وسیعتر کردن حیطه نظارت از نظر اعطای بخشی از آن به صاحبان نشر مورد توجه قرار بگیرد میتوان امیدوار بود که این مشکل به سرانجام قابل قبولی ختم شود.
با وجود همه این اظهارنظرها در نهایت مجاری تصمیمگیرنده در امر نشر هستند که میتوانند نسبت به اعطای بخشی از فرآیند صدور مجوز نشر به بخش خصوصی تصمیم قاطعی اخذ کنند.
مدیرکل اداره کتاب وزارت ارشاد در تازهترین گفتوگوی خود در پاسخ به این خواستها اظهار داشته است: مهمترین مسأله این است که بتوان برای این خواست ناشران در نهایت به تعریفی عملی رسید و ما آمادگی این را داریم که با ناشران برای اعطای حق مسؤولیت بیشتر به راه حل مشترکی دست بیابیم اما در این میان نباید فراموش کنیم که ما به عنوان مجری قانون مجری اعمال آییننامه نظارت قبل از چاپ هستیم. آنچه تاکنون در این حوزه از سوی ما به انجام رسیده است اقدام محتوایی نبوده است بلکه تلاش کردیم تا روند صدور مجوز با سرعت بیشتری انجام گرفته و تعامل با ناشران را نیز صریح و سریع به نتیجه برسانیم.
به نظر میرسد اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در نخستین هفتههای پذیرش مسؤولیت از سوی محمد الاهیاری با توجه جدی به روند اصلاح شیوه صدور مجوز نشر از نظر سختافزار گامهای قابل توجهی برداشته است اما خواست اساسی و همیشگی ناشران در این رابطه تعریف و عملیاتی شدن راهکاری نرمافزاری است که با در نظر گرفتن نظریات بدنه نشر کشور، بتوان به شیوه نامهای مدون، شفاف و قابل احترام از سوی تمامی افراد دخیل در حوزه نشر برای صدور مجوز نشر کتاب اقدام کرد. این روزها که به هر دلیل نوشته یا نانوشته باید پذیرای داستانی به عنوان بررسی پیش از چاپ در نشر کشور باشیم پررنگتر کردن و شفافتر کردن نقش ناشر و نویسنده در این فرآیند میتواند نوید دهنده دستیابی به راهکارهای عملیاتی و قابل توجهتری برای پیشبرد چاپ کتاب در کشور بود. فراموش نکنیم انتشار هر کتاب یک اتفاق است. ولی آیا خوشایند شدن رخدادن این اتفاق را در روزگار امروزیمان باید به حساب اتفاقی دیگر گذاشت و یا میتوان امید به خلق رویه و روال تازهای در این باره داشت؟ این موضوعی است که آوردگاههای بزرگتری همچون نمایشگاه بیست و سوم کتاب تهران پاسخگوی مناسبی برای آن خواهد بود.
