میثم محسننیا - پدیده «مهاجرت نخبگان»، پدیدهای رو به فزونی در کشورهای در حال توسعه است. در کشور ما ایران، این پدیده اجتماعی مسبوق به سابقه است و به سالها پیش از انقلاب اسلامی برمیگردد و البته ریشههای علمی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی این پدیده از ابعاد مختلفی قابل تحلیل و بررسی است. اینکه آنچه رخ میدهد، فرار مغزهاست و یا مهاجرت نخبگان، تابع نظر مرجع سنجش و داوری است. سنجش این پدیده با مرجع ملی آن در صورتی که با نگرش منفی نسبت به هویت ملی توأم باشد، میتواند به مفهوم «فرار مغزها» تعبیر شود ولی در صورتی که سنجش بر اساس ملاک آرمانهای شخص نخبه و یا کارکرد ملی انتقال سرمایه علمی از مرجع ملی صورت پذیرد، واژه «مهاجرت نخبگان» مناسبتر است. پدیده مهاجرت نخبگان غالباً با ابعاد سیاسی- اقتصادی مورد تحلیل و بررسی قرار میگیرد و ابعاد جامعه شناختی و تعلیم و تربیتی آن کمتر مورد مداقه است. آنچه در پی میآید حاصل گفتوگوی علمی اساتید علوم اجتماعی در این زمینه است.
دومین جلسه کارگروه تخصصی علوم اجتماعی با موضوع «تحلیل مهاجرت نخبگان و راهکارهای مدیریت آن» در مرکز هماندیشی استادان و نخبگان دانشگاهی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها با حضور جمعی از اساتید و صاحبنظران برگزار شد.
در ابتدای این جلسه، فلاح رفیع رئیس مرکز هماندیشی استادان و نخبگان دانشگاهی، مباحثی را با توجه به دیدگاه قرآن و اسلام مطرح کرد.
وی ضمن بیان اینکه در قرآن آیاتی پیرامون سفر، مهاجرت و فرار وجود دارد به بیان معنی این سه واژه و تفاوت آنها از دیدگاه قرآن پرداخت و یادآور شد که اگر این واژهها درست به کار برده نشوند با یک تأخیر و جابهجایی واژهها ارزش دگرگون شده و تبدیل به ضد ارزش میشود.
در ادامه این جلسه حسن ملکی استاد دانشگاه علامه طباطبایی به بیان دیدگاهها و نظرات خود پرداخت و با بیان اینکه مهاجرت نخبگان دارای ترتیبی در سطح فرد، خانواده و اجتماع است، گفت: هر چه با نخبگان جامعه رابطه بهتر و نزدیکتری برقرار کنیم و آنها احساس غربت نکنند میتوان این مسأله را کنترل کرد و نباید با برخوردهای روانی نامطلوب به این مسأله دامن بزنیم.
براساس این گزارش، ابوتراب طالبی مدیر گروه مطالعات فرهنگی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی در ادامه این کارگروه با بیان اینکه اولین بحثی که باید روشن کنیم واقعیت رفتن یکسری کنشگرهاست که تعداد آن در یک دوره کم و در یک دوره زیاد است، افزود: این مسأله از جوانب مختلفی قابل بررسی است، لذا باید چارچوب کلی بحث به صورت روشنی تبیین شود تا بتوان راهکارهای مفید و موثری برای مدیریت این موضوع ارائه کرد.
مصطفی اجتهادی استاد دانشگاه شهید بهشتی دیگر شرکت کننده این نشست بود که با تحلیل موضوع مهاجرت در سطح جهان و روند آن در طول دهههای گذشته و عوامل موثر بر پدیده مهاجرت پس از انقلاب صنعتی در کل جهان گفت: جامعه صنعتی ویژگیهای خاصی دارد که خود این ویژگیها باعث مهاجرت افراد میشوند.
استاد جامعهشناسی دانشگاه شهید بهشتی سپس به بررسی جامعه ایرانی پرداخت و یادآوری کرد که جامعه ما در حال تغییر ساختار است و هنوز ساختارهای جدید به طور کامل شکل نگرفتهاند که این مطلب باعث مهاجرت افراد میشود.
وی در پایان سخنانش گفت: آنچه میتواند نخبگان کشور را در جامعه حفظ کرده و روند مهاجرت نخبگان را کاهش دهد، این است که تلاش کنیم این ساختارها سریعتر شکل بگیرند که در این صورت حداقل میزان مهاجرت را خواهیم داشت.
محمدسعید ذکایی استاد دانشگاه علامه طباطبایی نیز نظرات و دیدگاههای خود را با ارائه آمارهایی پیرامون مهاجرت نخبگان آغاز کرد و گفت: مهاجرت نخبگان معادل هزینههای بسیار بالایی برای کشور است که ایران را به لحاظ خروج نخبگان و هزینههای آن در جهان در وضع نامطلوبی قرار داده است.
وی با بیان اینکه برای کنترل این مسأله باید افراد علاقهمند به تحصیل را شناسایی کرده و در جهت بهبود وضعیت اقتصادی تلاش کرد، افزود: ارتقای ارتباط عاطفی و صمیمی با نخبگان و نیز اصلاح بروکراسی اداری دانشگاهها در جهت جذب نخبگان تاثیرات چشمگیری در کاهش این موضوع دارد. در ادامه جلسه محمود شهابی عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبایی گفت: متأسفانه در کشور ما به نخبگان علمی کشور به اندازه کافی اهمیت داده نمیشود و این مسأله باعث میشود که سالانه تعدادی از افراد تحصیلکرده برای زندگی بهتر از کشور خارج شوند. وی با بیان اینکه روند خروج نخبگان از کشور یک روند طبیعی و عادی است، ادامه داد: شرایط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی جامعه نیز باعث افزایش خروج نخبگان و شتاب این مسأله میشود.
