فرشته مرادی - مادر پشت اتاق کودک نشسته بود وگوش میکرد به خیالبافیهای کودکش. اتاق کودک سراسر هیجان بود. خواهری خیالی، میزبان کودک بود. خواهری خونه بازی کنیم یا با هم بریم خرید؟! غروب به مامان بگیم مارو ببره پارک. مشقهاتو نوشتی معلم دعوات نکنه؟ خواهری گشنهام شد بریم مامانی بهمون عصرونه بده...
در گذشتههای نه چندان دور تقریباً خانواده تک فرزندی وجود نداشت یا اگر هم بود بسیار اندک بود. خانوادهها سنتی بودند و داشتن فرزند بیشتر سبب دلگرمی والدین میشد وکمک حال اقتصاد زندگیشان به شمار میآمد. اما امروزه تعداد والدین تک فرزند روز به روز در حال افزایش است و داشتن فرزند بسیار، نوعی ضعف فرهنگی به حساب میآید. البته در هردوی این حالات جای تأمل و بررسی بسیار وجود دارد زیرا چه در خانوادههای تک فرزند وچه در خانوادههایی که دارای فرزندان بسیارند تربیت درست و نادرست مشاهده میشود. زندگی ماشینی باعث شده تا زوجها به داشتن تنها یک فرزند در زندگی خود بسنده کنند و این مسأله سبب نگرانی بسیاری از کارشناسان این حوزه شده است.
زندگی مدرن و دغدغههای تک فرزندی
فاطمه گودرزی استاد جامعه شناسی تغییر در الگوهای خانواده و ارتباطهای میان زنان و مردان را عامل بروز تک فرزندی میداند و به جوان میگوید: این شیوههای جدید، نتیجه انتخاب روش مطلوب افراد جامعه برای زندگی است که براساس شرایط اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی و تغییرات آن
به وجود میآید.
وی به معایب تک فرزندی اشاره میکند و میگوید: تک فرزندها نمیتوانند ناامیدیها و فشارهای روحی را تحمل کنند. چنانچه توهینی به آنها شود، بیآن که قصد و غرضی در کار باشد این توهین را رفتاری عمدی و به پشتوانه نیتی خاص تفسیر میکنند. آنها ممکن است ناراحتیهای خود را برای دیگران بیان نکنند و فردی درون گرا شوند.
کودک تک فرزند در خانوادهای رشد میکند که افراد بالغ در آن حضور دارند و کودک دیگری نیست که بتواند با او ارتباط برقرار کند. هر دوی این عوامل، نقشی مهم در پرورش کودکان تک فرزند دارند.
گودرزی درباره محاسن تک فرزندی این چنین میگوید: کودکان تک فرزندپیش از زمان معمول سخن گفتن را آغاز میکنند و روحیه اجتماعی نیرومندتری دارند. آنان از والدین خود تقلید و همچون بزرگسالان رفتار میکنند، به گونهای که تحسین و تعجب دیگران را برمی انگیزند. آنها زودتر از دیگر کودکان با مسائلی مواجه میشوند که برخورد با آنها در سنین بالاتر ناگزیر است.
چرا تنها فرزندت حساس است؟
اگر والدین، مراقبتی افراطی از تک فرزند خود به عمل آورند و او را به فردی ضعیف و کم تحمل تبدیل میکنند، فرزندشان از دیگران نیز انتظار خواهد داشت با او چنین رفتاری داشته باشند که این موضوع ناتوانی او را شدت خواهد بخشید. اگر والدین اجازه ندهند فرزندشان با احساسات سخت و ناراحت کننده رو به رو شوند یا امکان آشکار کردن این نوع احساسات را برای او فراهم نکنند، تحمل وی را برابر این نوع احساسات ضعیف خواهند کرد.
حمایت بیش از حد این والدین، فرزند را با روحیه حساس و ضعیف تربیت میکند. ولی در خانوادههای چند فرزندی چنین مواردی کمتر مشاهده میشود. مجید اسلامی، مردم شناس درباره والدینی که تنها یک فرزند دارند میگوید: در خانوادههای تک فرزند، والدین و فرزندان هر دو احساس میکنند نیاز شدیدی به یکدیگر دارند. پس ناگزیر به مراعات یکدیگر هستند، ولی خانوادههای چند فرزندی چنین نیستند، دعواهای مکرر، جریحهدار شدن احساسات و عصبانیت در خانوادههای چند فرزندی رایج است و کودکان معمولاً برای کنترل این احساسات راهی مناسب مییابند و بار دیگر با هم بازی میکنند.
آیا کودکان تک فرزند اجتماعیترند؟
به اعتقاد دکتراسلامی اگرچه کودکان تک فرزند اجتماعیتر از دیگر کودکان به نظر میرسند و اعتماد به نفس بیشتری در برقراری ارتباط با بزرگسالان دارند، اما به دلیل احساسات ناپخته خود ممکن است از همبازیهای خود خجالت بکشند و ترجیح دهند با کودکان بزرگتر از خود دوست شوند.
وی به راههای ارتباطی این دسته از کودکان اشاره میکند ومیگوید: مهدکودک و آمادگی، مکانی است که در آن کودک میتواند احساسات نابهنجار را در بازی با کودکان هم سن و سال خود تجربه کند. دعوت دوستان به منزل و رفتن به منزل دوستان یا داشتن همبازیهایی در همسایگی، از دیگر فرصتهای مناسب است.
والدین در محیط خانواده میتوانند فرزند خود را تشویق کنند تا احساسات خود را به آنها بگویند. والدین باید خود نمونه این رفتار باشند. آنها همچنین باید به فرزند خود بیاموزند که از درگیری نگریزد و با صراحت و اطمینان با مشکلات و اختلافات روبه رو شود.
تک فرزندان سرخورده میشوند
به اعتقاد این مردم شناس با توجه به اینکه تک فرزند، کانون تمام توجهات و محبتهای والدین در طول زندگی است به همین دلیل تا زمان ورود به دنیای خارج از خانه همه چیز را بر وفق مراد میبیند. اما به محض ورود به این دنیای جدید دچار سرخوردگی میشود چون همه چیز دیگر بر وفق مراد او نخواهد بود.
وی به والدین توصیه میکند: به فرزند خود بیاموزید که ممکن است در زندگی با ناکامی و مسائل زیادی مواجه شود که بر وفق مرادش نیستند. اما از همه مهمتر درخواستهای فرزند خود را به سرعت اجرا نکنید. به او یاد بدهید که باید برای رسیدن به هدفش تحمل داشته باشد و صبر کند چون دنیای خارج از خانه هم اینگونه است.
وقتی دیگر خویشاوندی نداری !
رئیس انستیتو بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران و برنده جایزه جمعیت سال 2007 میلادی سازمان جهانی بهداشت با اشاره به تاثیر منفی تک فرزندی میگوید: تک فرزندی و عدم تمایل زوجها به داشتن بیش از یک فرزند در آینده ممکن است تاثیر منفی در سلامت روان کودکی که بزرگسال شد، بگذارد.
به اعتقاد حسین ملک افضلی این مساله باعث میشود تا 50 سال دیگر برای نسلهای آینده داشتن عمو، خاله، عمه و دایی تاریخی شود که به نوعی مشکلات و اختلالات روانی را در پی خواهد داشت. افضلی ادمه میدهد: وجود یک فرزند در خانوادهها باعث میشود که این فرزند به دلیل نداشتن همبازی و یا هم صحبت در محیط خانه، دچار نوعی از خلأ عاطفی شود و این خلأ در کودک رشد کرده و در آینده در سلامت روان و نسلهای بعدی تاثیر منفی میگذارد.
رئیس انستیتو بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تهران به زوجها توصیه میکند: در صورت فراهم بودن شرایط و در حد متعادل تا دو فرزند داشته باشند، البته داشتن دو تا سه فرزند در روند افزایش جمعیت تاثیر زیادی ندارد.
آمارها چه میگویند؟
یافتههای یک بررسی در کشور نشان میدهد که میزان فراوانی اختلال سلوک، بیش فعالی و سایر اختلالهای رفتاری بر اساس گزارش والدین و آموزگاران در کودکان خانوادههای چندفرزندی به مراتب بیش از خانوادههای تکفرزندی است. در این پژوهش 837 دانشآموز ابتدایی شامل 422 کودک خانواده تکفرزند و 415 کودک خانواده چندفرزند مورد مطالعه قرار گرفتند.
بود یا نبود یکی از والدین در تفاوت اختلالهای رفتاری یاد شده بین کودکان تک فرزند و چند فرزند دخالت دارد، به طوری که وجود دو عامل تکفرزندی و حضور داشتن یا نداشتن والدین بر میزان فراوانی اختلالهای رفتاری کودکان دخالت مستقیم دارد.
گفتنی است، طبق نتایج این مطالعه این باور که مشکلات رفتاری کودکان خانوادههای تکفرزند بیشتر است، تأیید نشد.
تحقیقات دیگری در این باره نشان داده که تک فرزندان در بسیاری از موارد مانند موفقیتهای تحصیلی، ضریب هوشی و مهارتهای اجتماعی و ... همانند فرزندان اول هستند. فاکتور اصلی در بالندگی و رشد فرزندان، والدین هستند. چه تک فرزند چه یکی از 10 کودک خانواده، تفاوت در این جاست که تلاش و فعالیتهای والدین در صورت کمتر بودن تعداد فرزندان دو چندان میشود. والدین تک فرزند، کودک دیگری ندارند تا به وقت بیشتری نیاز داشته باشند و بنابراین میتوانند روی تنها فرزندشان تمرکز بیشتری داشته باشند.
و تلنگر آخر ...
کودک از اتاق خارج میشود، در دستش عروسک بزرگی است وخواهری میخواندش. او را بر روی صندلی میز ناهار خوری کنار خود مینشاند و لقمهای را در دهانش میگذارد و رو به مادر میگوید: مامان چرا من خواهری ندارم و نگاه مادر خانه را پر از سکوت میکند.
