فرین ثانی - بزرگترین و مهمترین کنفرانس اقلیمی جهان در حالی برگزار میشود که نگرانیهای زیادی در مورد نتایج احتمالی آن وجود دارد.
اینکه آیا تهدیدی به عنوان گرمایش زمین از اساس محلی از اعراب دارد یا جابهجایی اعداد و ارقامی است که دانشمندان به توصیه برخی دولتها و شرکتها برای منافع خاص انجام دادهاند یا خیر، مسألهای است که تنها نتیجه اجلاس میتواند آن را ثابت کند. دیگر اینکه آیا در صورت واقعی بودن این تهدید، مذاکرات به نتیجهای خواهد انجامید؟ آیا سران کشورهای بزرگ آلودهکننده از جمله آمریکا و چین متعهد خواهند شد از میزان گازهای تولیدی خود بکاهند؟ چندین اما و اگر و سؤال و تردید دیگر در مورد این کنفرانس بزرگ و جنجالی وجود دارد که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت. به هر صورت این اجلاس آخرین تیر ترکش و تنها امید عموم کشورها برای رسیدن به یک توافق جمعی برای حفاظت از کره زمین در برابر چیزی است که «فاجعه گرمایش جهانی» خوانده میشود.
این کنفرانس نقطه عطف و نتیجه دو سال مذاکره مداوم کشورها برای متقاعد شدن به حضور در این گردهمایی است با این امید که برخی کشورهای ثروتمند و کشورهای در حال توسعه از تولید گازهای گلخانهای خود بکاهند، اما هنوز پس از انجام این همه مذاکره، نکات حل نشده بسیاری وجود دارد. کانی هگارد رئیس این کنفرانس در این باره میگوید: هدف اصلی توافقات، پیدا کردن مجرایی برای سرمایهگذاری عمومی و خصوصی در کشورهای فقیر برای کاهش اثرات تغییرات آب و هوایی است. هگارد که پیش از این وزیر هواشناسی دانمارک بوده است در ادامه میگوید: اگر دولتها فرصت موجود را در اجلاس کپنهاگ از دست بدهند، دیگر هیچ وقت چنین فرصتی به دست نخواهد آمد. به گفته هگارد، نفر110 از رؤسای جمهور و سران دولتها در روزهای پایانی این اجلاس دوهفتهای حضور خواهند یافت. تغییر برنامه اوباما برای حضور در روزهای پایانی به جای روزهای میانی کنفرانس، برگزارکنندگان را به دست یافتن به توافق امیدوار کرده است.
دانشمندان میگویند در صورت عدم حصول توافق برای کاهش گازهای گلخانهای، زمین روند صعودی افزایش حرارتی را تجربه خواهد کرد که هم بیسابقه بوده و نیز به از بین رفتن گونههای گیاهی و جانوری، بالا آمدن سطح آب اقیانوسها و دریاها و غرق شدن شهرهای ساحلی، فجایع آب و هوایی، خشکسالی و شیوع بیماریهای واگیردار به طور گستردهتر منجر خواهد شد.
در هفته اول این کنفرانس، شرکتکنندگان در تلاشند تهدیدهای واقعی و موجود را شناسایی کنند اما تصمیمات اصلی و نهایی در اوایل هفته جاری(روزهای دوشنبه به بعد) و با حضور وزرای محیطزیست و سران دولتها تا روز پایانی اجلاس در 18 دسامبر گرفته خواهند شد.
تنور گرمایش زمین از چه زمانی داغ شد؟
بحث درباره تغییرات آب و هوایی و گرمایش زمین همواره وجود داشته، اما از سال 2007 که الگور فیلم مستند جنجالی خود به نام An Inconvenient Truth یا یک حقیقت تلخ را ساخت، ماجرا سروشکل دیگری یافته است. خاطر نشان کنم که در ساخت این فیلم تحقیقاتی، مؤسسه نیلسن و مؤسسه تغییرات آب و هوایی دانشگاه آکسفورد انگلیس مشارکت داشتند. شاید به خودی خود اگر هر مؤسسه دیگری که هم در ساخت این فیلم شرکت میکرد، برای ما تفاوت چندانی نداشت، اما ماجرا زمانی اهمیت پیدا میکند که ماجرای درز محتوای ایمیلهای مرکز تحقیقات اقلیمی انگلیس به بیرون، سروصدای زیادی به پا کرد و هنوز که هنوز است بسیاری معتقدند این اتفاق میتواند بر خط مشی مذاکرات اجلاس کپنهاگ تأثیرگذار باشد. اما ماجرا چه بود؟
ایمیلهایی که به سرقت رفت
ماجرای ایمیلهای انگلیسی از این قرار است که در اواخر ماه گذشته میلادی یعنی اندک زمانی پیش از برگزاری اجلاس کپنهاگ، بیش از یک هزار آدرس ایمیل و سه هزار سند از سرور مرکز تحقیقات اقلیمی دانشگاه ایست آنجلیا به سرقت رفت. درز حجم قابل توجهی از اطلاعات دیجیتال از یک مرکز بزرگ تحقیقات آب و هوا در انگلیس به شد ت خبرساز شد و محتوای ایمیلهای سرقتی به بدگمانیها درباره واقعیت پدیده گرمایش زمین دامن زد. بر اساس محتوای این ایمیلها، گفته میشود که ماجرای گرمایش زمین تنها یک فریبکاری علمی است و چنین اتفاقاتی هرگز رخ نخواهد داد. ظاهرا محتوای ایمیلها از این حکایت دارد که دانشمندان این مرکز اطلاعات علمی را دستکاری کردهاند و خود هیچ اعتقادی به پدیده گرایش زمین ندارند. در حال حاضر کارشناسان سازمان ملل متحد درحال تحقیق در مورد این ادعا هستند که دانشمندان انگلیسی برای تقویت استدلال خود مبنی بر این که بشر عامل تغییرات آبوهوایی است، در اطلاعات اینترنتی دست بردهاند یا خیر. این در حالی است که راجندرا پاچوری، رئیس هیأت کارشناسان تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد میگوید، با این اتهامات بسیار جدی برخورد میکند.
ایوو دو بوئر مقام ارشد اقلیمی سازمان ملل نیز میگوید، ایمیلهای به سرقت رفته دانشمندان انگلیسی تردیدی در میان جامعه علمی و سران کشورها ایجاد کرده که اتفاق ناخوشایندی است. به هر حال واقعیت این است که پژوهشهای مربوط به گرمایش زمین دارای اعتبار علمی بوده و قابل اطمینان هستند. بوئر در این باره میگوید: نمیتوان نتیجه مطالعات دو هزار و 500 دانشمند درباره تغییرات اقلیمی و آب و هوایی را مورد تردید دانست. او درز اطلاعات نادرست و محتوای این ایمیلها را مخرب و زیانآور توصیف کرد. این امر برای افرادی که خود به طور بالقوه نسبت به پدیده گرمایش زمین بدبین هستند، مقوم خوبی خواهد بود که باور کنند اطلاعات علمی دستکاری میشود و این اتفاق یک بزرگنمایی بیش نیست. ناگفته نماند برخی کشورها از جمله عربستان سعودی در اهمیت نقش بشر در تغییرات اقلیمی تردید دارند. به اعتقاد این کشورها، ماجرای اخیر نشان میدهد که در اجلاس کپنهاگ باید طرح کاهش گازهای گلخانهای کنار گذاشته شود ولی بان کی مون، دبیر کل سازمان ملل متحد میگوید با توجه به تعهد اخیر چند کشور مهم صنعتی در مورد کاهش گازهای گلخانهای، شانس حصول توافق رهبران کشورها در اجلاس کپنهاگ افزایش یافته است.
لارس لاک راسموسن، نخست وزیر دانمارک نیز گفته است حصول توافق در کپنهاگ برای امضای یک پیمان لازمالاجرا درباره کاهش گازهای گلخانهای، اکنون بسیار محتمل به نظر میرسد.
موضوع اجلاس کپنهاگ که با شرکت رهبران بیش از 92 کشور جهان تشکیل میشود، کاهش گازهای گلخانهای است. پیمان کپنهاگ که اکنون پیشبینی میشود تا سال 2010 نهایی شود، جانشین پیمان کیوتو میشود که مدت آن در سال 2012 منقضی خواهد شد.
واقعیت تلخ
در فیلم مستند الگور که در جریان مجموعه کنسرتهای لایو ارث پخش شد، 27 هزار و 548 مصرفکننده از 54 کشور دنیا مورد بررسی قــــرار
گـرفته بودند. از این میان 41 درصد افراد اظهار داشته بودند که در مورد تغییرات آب و هوایی بسیار نگرانند. جالب اینکه این رقم در اکتبر سال 2009 به 37 درصد کاهش یافت. جاناتان بنکس مدیر مؤسسه تجاری معروف نیلسن در اروپا در این باره میگوید: بحران اقتصادی جهانی و وضعیت نابسامان بازار، موضوع تغییرات آب و هوایی و گرمایش زمین را از سرخط خبرها دور کرد اما اکنون که بحران کمکم در حال عبور و گذار است، با برگزاری اجلاس کپنهاگ احتمالاً دوباره این موضوع به مسأله اصلی جهانی بدل خواهد شد.
چین؛ یکهتاز آلودهکنندگی
در آستانه برگزاری نشست زیستمحیطی کپنهاگ اداره آمار آلمان گزارشی از آلودهکنندهترین کشورهای دنیا ارائه کرده است. چین نخستین کشور و آمریکا دومین کشوری است که مسؤولیت آلودگی و گرمایش زمین را بر عهده دارند. بر اساس این گزارش اداره آمار آلمان، چین، آمریکا، روسیه و هند مسؤولیت انتشار ۵۰ درصد از انتشار گاز دی اکسید کربن در هوا را بر عهده دارند. گزارش اداره آمار آلمان با استناد به گزارش آژانس بینالمللی انرژی(IEA) ارائه شده است.
ناگفته نماند تا سال ۲۰۰۷ آمریکا آلودهکنندهترین کشور دنیا بود اما از سال ۲۰۰۷ به بعد چین از آمریکا پیشی گرفت و این مقام را از آن خود کرد. این دو کشور در مجموع بیش از ۴۰ درصد از گازکربنیک موجود در هوا را متصاعد میکردند. اداره آمار آلمان همچنین میگوید، انتشار گاز دیاکسیدکربن در سراسر جهان از سال ۱۹۹۰ تا سال ۲۰۰۷ از ۲۱ به ۲۹ میلیارد تن افزایش پیدا کرد و چین مسؤولیت حدود نیمی از این افزایش را بر عهده دارد. در میان کشورهای صنعتی، آمریکا، ژاپن، آلمان، کانادا و انگلیس بیشترین حجم گاز دی اکسیدکربن را تولید میکنند اما روند چگونگی انتشار این گاز در این کشورها با یکدیگر متفاوت بوده است.
در حالی که آلمان و انگلیس به ترتیب ازسال ۱۹۹۰ تا سال ۲۰۰۷ انتشار گازکربنیک را ۱۶ و ۵/۴ درصد کاهش دادند میزان انتشار این گاز در دیگر کشورهای یادشده در همین دوره زمانی افزایش پیدا کرده است. بیشترین افزایش را کانادا با ۳۲/۵ درصد نشان داده است اما این میزان هنوز پایینتر از متوسط افزایش انتشار CO2 در سطح جهان قرار دارد که میزان آن بالغ بر ۳۸ درصد است.
آمار آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد که در کشورهای در حال توسعه تولید سرانه گازکربنیک به نحوی قابل ملاحظه پایینتر از کشورهایی است که درآمد سرانه بیشتری دارند. انتشار سرانه این گاز در انگلیس در سال ۲۰۰۷ بیش از ۱۶ برابر هند بود. این اختلاف از سال ۱۹۹۰ کاهش پیدا کرد. گزارش آژانس بینالمللی انرژی علاوه بر انتشار گاز دی اکسید کربن میزان انتشار دیگر گازهای آلودهکننده هوا از جمله متان، در کشورهای مختلف را نیز مشخص کرده است. این گاز بعد از دی اکسیدکربن دومین گاز از گازهای گلخانهای است که مسبب گرمایش زمین است.
پیش به سوی نجات زمین
به گفته بان کی مون طی هفتههای پیش از برگزاری اجلاس کپنهاگ، کشورهای برزیل،اندونزی، ژاپن، نروژ، روسیه و برخی اعضای اتحادیه اروپا و نیز کرهجنوبی در راستای بهبود شرایط آب و هوایی گامهایی برای کاهش تولید دی اکسید کربن برداشتهاند. او همچنین از توافق آمریکا و چین برای همکاری در این زمینه به عنوان گام مثبتی جهت یافتن جایگزینی مناسب برای پیمان کیوتو در اجلاس مذکور خبر داد. بر اساس توافقات حاصل شده، ظاهراً قرار است چین میزان دی اکسید کربن تولیدی خود را تا سال 2020 به 40 تا 45 درصد میزان تولید شده این گاز در سال 2005 کاهش دهد. در همین حال کاخ سفید از تصمیم دولت اوباما برای کاهش گاز گلخانهای تولیدی خود تا سال 2020 میلادی به میزان 17 درصد کمتر از گاز تولید شده در سال 2005 خبر داد. مهمترین هدف این اجلاس تدوین پیمانی است که به کاهش منظم مقدار گازکربنیک موجود در هوا که مسؤول اصلی گرمایش زمین است منجر شود.
ایران و کپنهاگ
در خبرها آمده، ظاهراً قرار است هیأتی هم از ایران در اجلاس اقلیمی حضور یابند. به گفته یک مقام مسؤول در دستگاه دیپلماسی کشور، قرار است هیأتی از جمهوری اسلامی ایران در این اجلاس شرکت کنند اما هنوز سطح حضور ایران در این اجلاس مشخص نشده و احتمالاً رئیس جمهور و وزیر امورخارجه در این نشست حاضر خواهند شد. این در حالی است که بنا به گفته برخی منابع، ایران هفتمین کشور تولیدکننده گازهای گلخانهای در جهان و اولین کشور در خاورمیانه است. این در حالی است که سهم ایران در صنعت جهانی بسیار ناچیز است. در عین حال، ایران کشوری است بسیار غنی و به نسبت جمعیتش مساحتی بزرگ دارد و از این نظر هفدهمین کشور جهان است. منابع انرژی پاک آن از جمله انرژی امواج، انرژی خورشیدی و بادی میتواند به عنوان راهحلی برای جایگزین کردن سوختهای فسیلی به کار آید. در این میان انرژی هستهای نیز به عنوان یکی از اصلیترین جایگزینها در سراسر دنیا مورد استفاده است که ایران نیز در تلاش برای بهرهبرداری از آن به عنوان سوخت پاک و با مقاصد صلحآمیز است. در صورت تحقق چنین اهدافی، نقش کشور به عنوان یکی از تولیدکنندگان گازهای گلخانهای کمرنگ خواهد شد.
در کنار جمهوری خلق چین؛ روسیه، هند، جمهوری کره و ایران از دیگر کشورهای در حال توسعه به شمار میآیند که بیشترین گازکربنیک دنیا را تولید میکنند. به این ترتیب ایران پنجمین کشور در حال توسعهای است که دنیا را آلوده میکند. در میان این کشورها روسیه تنها کشوری بود که بعد از فروپاشی شوروی سابق میزان انتشار این گاز در آن به طور چشمگیری کاهش پیدا کرد. در حالی که در چهار کشور دیگر یادشده از سال ۱۹۹۰ انتشار دیاکسیدکربن در مجموع تا ۱۵۹/۳ درصد افزایش یافت. جدول منتشر شده از سوی آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد که از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۷ ایران بعد از چین بیشترین میزان افزایش تولید دیاکسید کربن را داشته است. در طول سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۰۰۷ تولید دیاکسیدکربن در ایران در مجموع ۱۶۵/۸ درصد افزایش یافته است. همچنین افزایش تولید سرانه این گاز در ایران در میان ۱۰ کشور یادشده بعد از چین بیشترین میزان
(۱۰۳ / ۶ درصد) را شامل میشود. ایران در سال ۱۹۹۰ در مجموع ۱۷۵ میلیون تن دی اکسیدکربن راهی جو کرده درحالی که در سال ۲۰۰۷ این میزان به ۴۶۶ میلیون تن رسیده است.
شروط موفقیت اجلاس کپنهاگ
اجلاس سران کشورها در صورت موفقیت آمیز بودن، به قراردادی التزامآور در پیکار علیه یکی از بزرگترین خطرات زیستمحیطی تبدل میشود. در این اجلاس مطالبات گوناگونی در کانون بحثها قرار دارند که هراندازه بیشتر از سوی شرکتکنندگان مورد توجه قرار گیرند، موفقیت آن را بیشتر تضمین خواهند کرد.
ـ یکی از مطالبات اساسی، توافق بر سر این مسأله است که میانگین گرمایش فراگیر زمین، در مقایسه با عصر پیشصنعتی، بیش از دو درجه افزایش نیابد. تاکنون این گرمایش ۷ / ۰ درصد افزایش یافته است.
ـ به باور کارشناسان محیط زیست، به هدف یاد شده میتوان با این تدابیر دست یافت: کاهش ۵۰ درصدی گازهای گلخانهای تا سال ۲۰۵۰ نسبت به سطح سال ۱۹۹۰. بدین منظور باید افزایش فراگیر گازهای آلاینده تا سال ۲۰۲۰ متوقف شود.
ـ کشورهای ثروتمند (اتحادیه اروپا، ایالات متحده آمریکا، ژاپن، استرالیا، کانادا و روسیه) باید برپایه سناریوی کمیسیون بین دولتها برای مقابله با تغییرات اقلیمی، تا سال ۲۰۲۰ گازهای آلاینده خود را نسبت به سطح سال ۱۹۹۰ بین ۲۵ تا ۴۰ درصد کاهش دهند. افزون بر آن برای هر کشور صنعتی، اهداف جداگانه مشخصی تعیین خواهد شد.
ـ کشورهای در حال گذار به جوامع صنعتی بزرگ (چین، هند، کره جنوبی، مکزیک، برزیل و اندونزی) باید گازهای آلاینده خود را بین ۲۵ تا ۴۰ درصد نسبت به سطحی کاهش دهند که در سال ۲۰۲۰ به آن خواهند رسید.
ـ کشورهای ثروتمند باید از اقدامات کشورهای فقیر پشتیبانی مالی کنند؛ اقداماتی که هدف آنها کاهش گازهای گلخانهای و محدودکردن پیامدهای تغییرات اقلیمی مانند کمبود آب یا جاری شدن سیل به دلیل بالا آمدن سطح آب دریاهاست. در کوتاهمدت باید گونهای کمک فوری بالغ بر سالانه ۱۰ میلیارد دلار از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲ در اختیار کشورهای فقیر قرار گیرد. افزون بر آن، باید از صندوقی نیز که برای مقابله با تغییرات اقلیمی ایجاد خواهد شد، به این کشورها کمک شود. چارچوب این کمک را هنوز باید تعیین کرد.
ـ چنانچه در کپنهاگ توافقنامهای از نظر حقوقی التزامآور به امضا نرسد، باید دستکم تاریخ جدیدی برای برگزاری یک نشست دیگر در سال ۲۰۱۰ تعیین شود تا این توافقنامه هر چه زودتر به امضا برسد. چنین نشستی میتواند در ماه ژوئن سال آینده در بن یا در ماه دسامبر در مکزیک برگزار شود.
ناگفته نماند در سال 1997، در آخرین نشست زیست محیطی بینالمللی که به عقد معاهده کیوتو انجامید، هیچ یک از سران دولتها حضور نداشتند. بدین ترتیب نشست کپنهاگ مهمترین رویداد جهانی تاریخ پیرامون تغییرات اقلیمی به حساب میآید، نشستی با حضور بیش از پانزده هزار شرکتکننده از 192 کشور جهان برای مقابله با تغییرات شدید آب و هوایی و نتایج فجیع آن است.
