این جا قلب شهر ترک برداشته. دیوارهای خشکیده همچون پوست پیری بر صورت شهر پنجه میکنند گویی میخواهند انتقام سالهای دراز را از او بگیرند. شهر خسته است و میهراسد که ناگاه چشمش به خواب برود و پایش بلرزد و این قلب ترک خورده بر سر مردم آوار شود. نامش بافت فرسوده است. جایی که کوچهها در هم تنیدهاند و جویهای کوچک گذر عمر را در این ساختار به خوبی به نمایش میگذارد. این بافت به دلیل فرسودگی کالبدی و عملکردی و عدم برخورداری از دسترس سواره، تأسیسات خدمات و زیرساختهای شهری آسیب پذیر بوده و از ارزش مکانی، محیطی و اقتصادی نازلی برخوردار است. این بافت که عمدتاً بدون طرح قبلی ایجاد شده از ساختاری نامنظم تشکیل یافته و دسترسیهای موجود در آن عمدتاً پیاده است به گونهای که معابر آن بنبست یا با عرض کمتر از 6 متر بوده و ضریب نفوذ پذیری آن کمتر از 30 درصد است و همچنین این بافت به دلیل فقر ساکنین و مالکین آنها امکان نوسازی خود به خودی را ندارد.
چهره پیر شهری که بساط خود را در سراسر کشور پهن کرده بیش از سایر شهرها چنبره خود را بر شهر تاریخی مشهد زده تا بسیاری از مناطق دومین شهر زیارتی جهان اسلام قابل سکونت و بهرهبرداری نباشد.
کلانشهر مذهبی مشهد به همت وجود بارگاه ملکوتی حضرت امام رضا (ع) مرکز توجه بسیاری از مردم جهان و ایران است تا همین موضوع عاملی شود تا تعداد کثیری زائر به سمت این شهر روانه شوند. اما این جمعیت به جای آنکه در چنین شهری بافضای آراستهای روبهرو شوند بافتهایی از جنس کهنگی از اطراف حرم گرفته تا قسمتهای مرکزی شهر، شمال شهر، خیابانهای منتهی به حرم و قلعه آب کوه آنها را احاطه میکند تا هیچ خاطرهای از شهر مشهد جز مرقد مطهر آقا امام رضا (ع) در ذهن آنها باقی نماند. هر چند که هتلها و هتل آپارتمانها در هر کوچه پس کوچه چون قارچ سر بیرون آوردهاند و کمی رنگ تازگی به شهر بخشیدهاند اما اینها نیز کار ساز نبوده و شهر را به پازلی که با قطعههای نامناسب در کنار هم چیده، تبدیل کرده است.
در این رابطه مدیر ساماندهی بافتهای فرسوده و سکونتگاهای غیر رسمی میگوید: از 13 منطقه شهرداری مشهد، 12 منطقه شهرداری دارای بافت فرسوده مصوب هستند و فقط شهرداری منطقه 11 فاقد بافت فرسوده است. طرحهای عمرانی در قالب پروژههایی چون میدان شهدا در مساحتی 23 هکتاری که خود در سه بخش طرح ویژه میدان شهدا حدود 5/13 هکتار مجموعه شهری هشت آباد حدود 5/4 هکتار و طرح ویژه خیابان صاحب الزمان حدود 5 هکتار در حال اجراست.
مهندس احمد علاج گردی در ادامه میافزاید: از دیگر پروژههای در حال اجرا میتوان به پروژه مجد شهرداری منطقه 2 اشاره کرد. همچنین طرح بهسازی و نوسازی بافت پیرامون حرم مطهر امام رضا (ع) در محدودهای به وسعت 268 هکتار از بافت پیرامون حرم مطهر حضرت رضا (ع) را در بر میگیرد که در شهرداری ثامن و با مدیریت شرکت عمران و مسکن سازان ثامن در حال انجام است.
طرح قلعه وکیلآباد و اراضی همجوار که وسعت آن 52 هکتار میباشد و بازسازی و نوسازی محدوده قلعه آبکوه به وسعت 3/42 هکتار پروژه دیگری است که در حال اجراست.
طبق آمار، بیشترین حجم بافت فرسوده و سکونتگاههای غیر رسمی در کشور به مشهد اختصاص دارد. مدیر احیای بافت فرسوده مشهد نیز در این رابطه میگوید: برخورد سلیقهای مدیران در احیای بافت فرسوده و مقاومتهای شهروندان به ویژه ساکنان و مالکان در اجرای پروژه از مهمترین چالشهای پیش روی احیای بافت فرسوده به حساب میآید. وی در ادامه میافزاید: انتخاب بافت برای انجام عملیات بدون توجه به اولویت شهری، نبود ساز و کار اجرایی متناسب با بافت تعیین شده، عدم برنامهریزی واقعی برای عملیات طراحی، تملک و اجرا و عدم پیشبینی صحیح منابع مالی از جمله مواردی است که در بحث برخورد سلیقهای مدیران مطرح میشود.
علاج گردی در پاسخ به این سؤال که با توجه به اینکه مشهد شهری توریستی است برای اینکه از حالت فرسودگی بیرون آمده و حالت تاریخی خود را حفظ کند چه کارهایی انجام شده؟ میگوید: گردشگری در چارچوب الگوهای فضایی خاص عمل میکند که یکی از این الگوهای فضایی، گردشگری شهری است. نواحی شهری از آن جهت که جاذبههای تاریخی فرهنگی بسیار زیاد دارند غالباً مقاصد گردشگری مهمی محسوب میشوند. شهر مشهد نیز با بنیانهای تاریخی و زیارتی بسیار خود میتواند مقصد بسیاری از این گردشگران باشد. اما آنچه مسلم است باید جاذبههای گردشگری پرکشش تقویت و حتی در بسیاری از موارد احیا شود. با نگاهی دقیق پیخواهیم برد که بسیاری از اماکن پرجاذبه که دارای قابلیت بالقوه بسیاری جهت جذب گردشگر هستند ماهیتاً در درون بافتهای فرسوده شهری قرار دارند پس میتوان گفت احیاء این اماکن هزینه بازسازی بسترهای فرسودهای که خود در آن قرار دارند را فراهم خواهد کرد و از سویی ارزش فضایی بافتها فرسوده را نیز ارتقا خواهد داد.
پس میتوان عنوان کرد شناسایی و تعریف کارشناسی پهنههای بافتهای فرسوده و نیز اماکن با ارزش تاریخی و فرهنگی درون این پهنهها، جهت استفاده از پتانسیل گردشگری آن راه را جهت بازسازی و نوسازی کل پهنه فراهم کند.
علاج گردی در ادامه میافزاید: با توجه به تنوع مکانی بافتهای فرسوده به لحاظ پرا کنش و نیز حجم و مساحت وسیع آن و نیز جمعیت بالای این پهنهها، تمامی دستگاههای خدماتی و زیر ساختی و عمرانی در تمامی سطوح درگیر مسائل این بافت هستند. مثلاً در بعد قوانین مربوطه به این پهنهها، وزارت مسکن و شهرسازی و نمایندگان استانی این وزارتخانهها، سازمان عمران و مسکن سازان، در بحث تعریف منابع، بانکهای عامل، در بحث اجرا، شهرداریها و همچنین در بحث زیر ساختها و احداث اماکن عمومی مانند فضاهای بهداشتی، آموزشی و ... وزارت بهداشت، وزارت نیرو، آموزش و پرورش و میراث فرهنگی، گردشگری و ... تماماً درگیر مسائل این بافتها هستند.
در بحث مقاومتهای شهروندان، بیتوجهی به انگیزههای اجتماعی و اقتصادی آنها، عدم جلب مشارکت واقعی آنها در تمامی فرآیندهای شهرداری، بیاعتمادی مردم به دولت و شهرداری، نبود الگوسازی متناسب با توان مالی و اجرایی ساکنان و مالکان موجب شده در عمل افراد نسبت به بهسازی، نوسازی و بازسازی بافتهای فرسوده واکنش نشان دهند.
علت روند کند نوسازی این بافتها:
بحث ریزدانگی خانهها، تعلق خاطر افراد سنتی ساکن در این مناطق به این بافتها و خانههای خود، ضعف مالی اقشار ساکن در این مناطق و ... باعث شده تا این برنامهها به کندی پیش برود و البته از سوی دیگر برخی بیتوجهیها نیز به این موضوع دامن زده است.
زیرا برخی مسؤولان بدون توجه به مردم این مناطق که بدون داشتن سرپناه مناسب نمیتوانند محل زندگی خود را ترک کنند. به علاوه از آنجایی که بیشتر این خانهها در مسیر برخی طرحها قرار گرفتهاند نمیتوانند مجوزی هم برای نوسازی دریافت کنند. تنها باید خانههای خود را واگذار و آن منطقه را ترک کنند.
