جوان آنلاین: نام ایران در رتبهبندی دانشگاههای تأثیرگذار تایمز ۲۰۲۶ دیده نمیشود! این در حالی است که در سال ۲۰۲۵، جمهوری اسلامی ایران با ۳۴ دانشگاه در جمع دانشگاههای تأثیرگذار رتبهبندی تایمز حضور داشت و کشورمان در جهان از منظر علمی رتبهدار است و دانشمندان ایرانی و دانشگاههای برتر ایران در مسیر رشد علمی جهان تأثیرگذارند. با وجود این، تحریمها و سیاسیبازیها موجب شده تا دانشگاهها و مراکز علمی ایران از نظام رتبهبندی تایمز حذف شوند! موضوعی که مؤسسه بریتانیایی «تایمز هایر اجوکیشن» درباره آن این گونه توضیح داده است: «مؤسساتی که در کشورها یا حوزههای مشمول تحریمهای بینالمللی قرار دارند یا با سازمانها و افرادی مرتبط هستند که ممکن است مشمول این تحریمها باشند، تا زمانی که این تحریمها برقرار است، مطابق الزامات مربوط به رعایت قوانین و تحریمهای بینالمللی، امکان مشارکت در رتبهبندی پایداری و تأثیرگذاری را ندارند.» تایمز در ادامه تأکید کردهاست: «از آنجا که عضویت در شبکه پایداری و تأثیرگذاری (Sustainability Impact Network) مستلزم پرداخت هزینه است، به دلیل تحریمها امکان دریافت پرداخت از ایران وجود ندارد. اگر یک مؤسسه عضو این شبکه نباشد، امکان حضور در رتبهبندی پایداری و تأثیرگذاری را نیز نخواهد داشت.»
این نخستین باری نیست که تحریمها و سیاسیکاریها مانعی جدی در مسیر رشد علمی ایران میگذارند. پیش از این نیز یکی از مهمترین دلایل تنزل رتبه علمی جهانی کشورمان از ۱۵ به ۱۷، تحریمها و عدم انتشار مقالات علمی دانشمندان ایرانی بود.
اما با وجود انواع و اقسام تحریمهای علمی علیه دانشگاهها و دانشجویان ایرانی، پیشرفتهای علمی و فناوری در کشورمان امری غیرقابلانکار است و ثمرههای این پیشرفت را در حوزههای گوناگون از جمله هوا و فضا و موشکی شاهد هستیم. همین پیشرفتها هم موجب شد تا در جنگ رمضان، دانشگاهها و پژوهشگاهها از انستیتو پاستور گرفته تا مراکز تحقیقاتی و پژوهشی حوزه هوش مصنوعی و هوا و فضا، به یکی از اهداف اصلی دشمن امریکایی- صهیونیستی تبدیل شود. با وجود این، اما دشمنیها و تلاشها برای منزوی کردن دانشمندان و نخبگان ایرانی به همین محدود نمیشود و تمامی حوزههای جنگ نرم و سخت و هیبریدی، شاهد تحرکات مختلف علیه علم و دانش ایران هستیم و حالا مؤسسه تایمز به بهانه تحریمها، دانشگاههای ایران را از فهرست دانشگاههای تأثیرگذار دنیا خارج کرده است.
معیارهای رتبهبندی دانشگاههای تأثیرگذار جهان
شاید برای شما هم سؤال باشد که معیار اصلی نظام ارزیابی تایمز چیست؟ در پاسخ باید گفت نظام تایمز این جدول بینالمللی را نخستین بار در سال ۲۰۱۹ پایهگذاری کرد تا عملکرد دانشگاهها را بر پایه اهداف هفدهگانه توسعه پایدار سازمان ملل متحد بسنجد. این سنجش که اکنون با نام رتبهبندی اثرات پایداری آموزش عالی شناخته میشود، شاخصهایی، چون آموزش باکیفیت، سلامت، رفاه، صنعت، نوآوری، برابری جنسیتی و اقدامات اقلیمی را اندازه میگیرد.
در رتبهبندی سال ۲۰۲۶، تعداد یک هزار و ۶۴۶ دانشگاه از ۱۱۶ کشور و سرزمین در ۱۷ جدول اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد و یک رتبهبندی کلی ارزیابی شدهاند.
نکته مورد توجه این است که جمهوری اسلامی ایران از ابتدای شروع این نظام رتبهبندی همواره در این رتبهبندی حاضر بوده است و دانشگاههای مختلف ایرانی در برخی از اهداف هفدهگانه در رتبههای برتر جهانی قرار داشتهاند، اما نام ایران از فهرست سال ۲۰۲۶ حذف شده است.
دانشگاههای ایران رتبهدار تایمز
در رتبهبندی ۲۰۲۴ دانشگاههای جهانی تایمز، ۸۱دانشگاه ایرانی حضور داشتند. این نظام رتبهبندی تا سال ۲۰۱۵ تنها فهرست ۴۰۰ دانشگاه برتر دنیا را منتشر میکرد، اما از سال ۲۰۱۶ این فهرست به تدریج بزرگتر شد.
در ارزیابی سال ۲۰۲۵ نیز تعداد ۳۴ دانشگاه ایرانی در میان ۲ هزارو ۵۲۶ مرکز ارزیابیشده جهانی قرار گرفته بودند. دانشگاههای ایران در تایمز طی سالهای گذشته رتبههای درخشان بینالمللی کسب کرده بودند.
بهترین رتبه دانشگاههای ایرانی حاضر در رتبهبندی اثرگذاری تایمز ۲۰۲۵ متعلق به دانشگاههای علوم پزشکی شهید بهشتی با رتبه ۳۰ و علوم پزشکی ایران با رتبه ۴۸ در شاخص سلامتی و رفاه خوب، دانشگاه صنعتی امیرکبیر با رتبه ۴۶ و دانشگاه شهید بهشتی با رتبه ۶۰ در شاخص صنعت، نوآوری و زیرساخت، دانشگاه علوم پزشکی ایران با رتبه ۴۸ در شاخص کاهش نابرابری، دانشگاه علوم پزشکی ایران با رتبه ۶۲ و دانشگاه علوم پزشکی کرمان با رتبه ۸۹ در شاخص آموزش باکیفیت و دانشگاه الزهرا (س) با رتبه ۸۵ در شاخص برابری جنسیتی بوده است.
تحریم، دلیل حذف ایران از نظام رتبهبندی تایمز
حذف دانشگاههای ایران از رتبهبندی تایمز ۲۰۲۶، اما ابهامات زیادی را درباره چرایی آن مطرح میکند؛ موضوعی که به گزارش ایسنا، این مؤسسه در پاسخ به آن این گونه توضیح داده است: «مؤسساتی که در کشورها یا حوزههای مشمول تحریمهای بینالمللی قرار دارند یا با سازمانها و افرادی مرتبط هستند که ممکن است مشمول این تحریمها باشند، تا زمانی که این تحریمها برقرار است، مطابق الزامات مربوط به رعایت قوانین و تحریمهای بینالمللی، امکان مشارکت در رتبهبندی پایداری و تأثیرگذاری را ندارند.»
تایمز در ادامه تأکید کرده است: «از آنجا که عضویت در شبکه پایداری و تأثیرگذاری (Sustainability Impact Network) مستلزم پرداخت هزینه است، به دلیل تحریمها امکان دریافت پرداخت از ایران وجود ندارد. اگر یک مؤسسه عضو این شبکه نباشد، امکان حضور در رتبهبندی پایداری و تأثیرگذاری را نیز نخواهد داشت.»
این مؤسسه همچنین اعلام کرد که این موضوع پیشتر به دانشگاههای ایرانی که برای حضور در این نظام ارزیابی ابراز علاقه کرده بودند، اطلاع داده شده است.
تغییرات در نظام ارزیابی تایمز
بررسی اسناد رسمی تایمز نشان میدهد که این مؤسسه امسال تغییرات مهمی در ساختار این نظام ارزیابی اعمال کرده است. امسال رتبهبندی «تأثیرگذاری دانشگاهها» با عنوان جدید «رتبهبندی پایداری و تأثیرگذاری» منتشر شد و مؤسسه تایمز تأکید کرده که دانشگاهها برای حضور در آن باید عضو «شبکه پایداری و تأثیرگذاری» شوند.
بر اساس اعلام تایمز، دانشگاهها برای عضویت در این شبکه باید حق عضویت سالانه پرداخت کنند. همچنین باید اطلاعات و مستندات خود را در بازه زمانی تعیینشده در سامانه تایمز ثبت کنند. در مقررات این شبکه تصریح شده است که در صورت ارسال نشدن اطلاعات یا تکمیل نشدن مستندات، دانشگاه در آن دوره رتبهبندی نخواهد شد.
بر اساس مدل جدید، حق عضویت سالانه برای دانشگاههای کشورهای با درآمد متوسط رو به بالا و کشورهای پردرآمد، سه هزار و ۵۰۰ پوند تعیین شده است. این عضویت امکان حضور در رتبهبندی و همچنین دسترسی به خدماتی مانند داشبوردهای تحلیلی، گزارشهای مقایسهای و وبینارهای تخصصی را فراهم میکند.
رتبهبندی پایداری و تأثیرگذاری، عملکرد دانشگاهها را بر اساس ۱۷ هدف توسعه پایدار سازمان ملل متحد (Sustainable Development Goals - SDGs) ارزیابی میکند. برخلاف رتبهبندی جهانی دانشگاههای تایمز، این نظام تنها بر دادههای کتابسنجی متکی نیست و دانشگاهها باید اسناد، سیاستها، گزارشها و شواهد مرتبط با فعالیتهای خود را نیز در سامانه بارگذاری کنند. این اطلاعات در کنار دادههای پژوهشی استخراجشده از پایگاه اسکوپوس (Scopus) مبنای ارزیابی قرار میگیرد.
تایمز تأکید کرده که این محدودیت تنها مربوط به رتبهبندی پایداری و تأثیرگذاری است و دانشگاههای ایرانی همچنان میتوانند در سایر رتبهبندیهای رایگان تایمز، از جمله «رتبهبندی جهانی دانشگاهها» (World University Rankings)، «رتبهبندی موضوعی دانشگاهها» (World University Rankings by Subject) و «رتبهبندی دانشگاههای جوان» (Young University Rankings) شرکت کنند. این رتبهبندیها بر اساس دادههای پژوهشی، اطلاعات سازمانی و شاخصهای آموزشی و بینالمللی دانشگاهها انجام میشود.
رسوایی دیگری برای نظام سرمایهداری
علم محدوده و حد و مرز نمیشناسد و متعلق به تمام بشریت است. تبعیض و تحریم و سیاسیبازی در محافل علمی میتواند مانعی بر سر رشد و ارتقای علمی برای جهان علم و دانش محسوب شود و حذف مراکز علمی یک کشور به بهانه تحریم، رسوایی دیگری برای غرب و نظام سرمایهداری محسوب میشود، چراکه ایران و مراکز علمی و دانشگاهی کشورمان مسیر خودش را پیدا کرده و بدون وقفه در این مسیر حرکت خواهد کرد.
