جوان آنلاین: هر روز صبح، خورشید بدون هیچ هزینهای طلوع میکند، منبعی بیپایان که بر فراز شهرها، دشتها و روستاهای ایران میتابد، اما هنوز نتوانسته جایگاه واقعی خود را در سبد برق کشور پیدا کند. این در حالی است که بسیاری از کشورهای جهان سالهاست همین منبع طبیعی را به یکی از پایههای تأمین انرژی خود تبدیل کردهاند و با توسعه نیروگاههای خورشیدی، وابستگی به سوختهای فسیلی را به شدت کاهش دادهاند.
رشد مصرف برق، توسعه صنایع، افزایش استفاده از تجهیزات سرمایشی در تابستان و فاصله میان تولید و مصرف، طی سالهای اخیر شبکه برق کشور را با فشارهای فزایندهای روبهرو و ناترازی انرژی را به یکی از چالشهای مهم کشور تبدیل کردهاست. در چنین شرایطی، انرژی خورشیدی که میتوانست بخشی از بار شبکه را کاهش دهد، هنوز نتوانسته آنگونه که باید به خدمت تولید برق کشور درآید.
هرچند بارها توسعه انرژیهای تجدیدپذیر و بهویژه نیروگاههای خورشیدی، در برنامههای مختلف به عنوان یکی از مسیرهای عبور از بحران برق مطرح شده، با این حال اما، محدودیتهای سرمایهگذاری، موانع اجرایی، نبود مشوقهای کافی و کندی اجرای برخی طرحها باعث شد تا بهرهگیری از این ظرفیت با سرعتی لاکپشتی پیش برود.
اکنون با تشدید ناترازی برق و افزایش فشار بر شبکه، بار دیگر نگاهها به سمت انرژی خورشیدی چرخیده است، از برنامههای تازه برای توسعه نیروگاههای خورشیدی در ساختمانهای شهرداری تهران گرفته تا طرحهایی که با هدف استفاده از ظرفیت روستاهای کشور برای تولید برق پاک دنبال میشود. مسیری که میتواند آغاز حرکت ایران به سمت بهرهگیری گستردهتر از انرژی خورشیدی باشد، به شرط آنکه این بار تصمیمها از روی کاغذ فراتر بروند و این منبع پایانناپذیر، به جای ماندن در فهرست وعدههای تکرارشونده، سهم واقعی خود را در تأمین برق کشور پیدا کند.
خورشید، ستون برق جهان
بهرهبرداری از انرژی خورشیدی و آنچه روزگاری تنها بهعنوان یک راهکار زیستمحیطی شناخته میشد، امروز به یکی از ارکان اصلی امنیت انرژی، رقابت اقتصادی و حتی موازنه ژئوپلیتیکی کشورها تبدیل شدهاست. رشد شتابان مصرف برق، توسعه مراکز داده، گسترش خودروهای برقی و افزایش تقاضای صنایع، دولتها را ناگزیر کرده تا وابستگی خود به سوختهای فسیلی را کاهش دهند و سهم انرژیهای تجدیدپذیر را در سبد تولید برق افزایش دهند. در این میان، خورشید بیش از هر منبع دیگری در کانون این تحول قرار گرفته است.
برآوردهای آژانس بینالمللی انرژی نشان میدهد منابع تجدیدپذیر تا پایان سال ۲۰۲۶ از زغالسنگ به عنوان بزرگترین منبع تولید برق جهان پیشی خواهند گرفت و انرژی خورشیدی موتور محرک این تغییر خواهد بود.
بر اساس این برآوردها، تولید برق خورشیدی سالانه بیش از ۶۰۰ تراواتساعت افزایش مییابد و سهم آن از تولید برق جهان از حدود ۸ درصد در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۵ درصد تا سال ۲۰۳۰ خواهد رسید. همزمان، مجموع تولید برق خورشیدی و بادی نیز از حدود ۴ هزار تراواتساعت در سال ۲۰۲۴ به بیش از ۶ هزار تراواتساعت در سال ۲۰۲۶ افزایش مییابد، روندی که نشان میدهد رقابت میان سوختهای فسیلی و انرژیهای تجدیدپذیر وارد مرحله تعیینکنندهای شدهاست. پشت این جهش، تنها دغدغههای زیستمحیطی قرار ندارد. کاهش هزینه تولید پنلها، افزایش راندمان سلولهای خورشیدی، توسعه سامانههای ذخیرهسازی و مدیریت هوشمند انرژی باعث شده است برق خورشیدی از یک گزینه پرهزینه به یکی از رقابتیترین منابع تولید برق تبدیل شود. ثبت راندمان ۵/۳۵ درصدی سلولهای خورشیدی نسل جدید توسط شرکت چینی LONGi و گسترش استفاده از باتریهای پیشرفته، نشان میدهد رقابت جهانی دیگر صرفاً بر سر نصب پنلهای بیشتر نیست، بلکه بر توسعه زنجیره فناوری، ذخیرهسازی و شبکههای هوشمند متمرکز شدهاست.
چین، امریکا، اتحادیه اروپا و هند نیز هر یک با رویکردی متفاوت، توسعه انرژی خورشیدی را به بخشی از راهبرد امنیت انرژی و رقابت اقتصادی خود تبدیل کردهاند. از سرمایهگذاری چین برای تأمین برق صنایع هوش مصنوعی و خودروهای برقی گرفته تا عبور تولید برق خورشیدی از زغالسنگ در امریکا و برنامه اتحادیه اروپا برای نصب ۶۰۰ گیگاوات ظرفیت خورشیدی تا سال ۲۰۳۰، همگی از این واقعیت حکایت دارند که خورشید دیگر یک فناوری آیندهنگر نیست، بلکه به یکی از پایههای اصلی اقتصاد انرژی جهان تبدیل شدهاست.
نسخه تهران برای عبور از ناترازی برق
تحولی که امروز در بازار جهانی انرژی جریان دارد، دیر یا زود خود را در سیاستگذاری کشورهای مختلف نیز نشان میدهد. ایران نیز که سالهای اخیر با ناترازی برق، افزایش مصرف و فشار بر شبکه سراسری روبهرو بوده، به تدریج استفاده از ظرفیت انرژی خورشیدی را در دستور کار قرار دادهاست. در این میان، تهران به عنوان بزرگترین مصرفکننده برق کشور، تلاش میکند نخستین گامها را برای تبدیل بخشی از ساختمانهای شهری به واحدهای تولیدکننده برق بردارد، اقدامی که هر چند هنوز با تجربه کشورهای پیشرو فاصله بسیار زیادی دارد، اما میتواند گامی مثبت و آغاز تغییری در الگوی تأمین انرژی مدیریت شهری تلقی شود.
در همین راستا، صابر باغخانیپور، مدیرکل محیطزیست و توسعه پایدار شهرداری تهران، از توسعه تدریجی زیرساختهای خورشیدی در پایتخت خبر میدهد: «تاکنون در ۱۰۱ نقطه از ساختمانهای شهرداری تهران، نیروگاههای خورشیدی کوچکمقیاس با ظرفیت تجمیعی ۲ هزار و ۷۳ کیلووات احداث و وارد مدار بهرهبرداری شدهاند.»
به گفته او، این روند همچنان ادامه دارد: «عملیات احداث نیروگاههای جدید با ظرفیت مجموع یکهزار و ۳۶۰ کیلووات در ۳۶ نقطه پایتخت در دست اجراست.»
باغخانیپور همچنین از برنامهای بلندمدتتر صحبت به میان میآورد: «مطالعات احداث نیروگاههای خورشیدی با ظرفیت ۱۰۰ مگاوات در اراضی تحت تملک شهرداری تهران در حال انجام است، طرحی که میتواند تحول قابلتوجهی در تأمین انرژی پاک پایتخت ایجاد کند.»
آنچه این برنامه را از پروژههای محدود گذشته متمایز میکند، حرکت به سمت افزایش تابآوری شبکه است. مدیر کل محیطزیست و توسعه پایدار شهرداری تهران در اینباره توضیح میدهد: «هدف مدیریت شهری، تبدیل نیروگاههای متصل به شبکه (On- Grid) به سامانههای هیبریدی مجهز به ذخیرهساز است تا در زمان قطعی برق نیز امکان تأمین انرژی فراهم شود.»
از نگاه مدیریت شهری، توسعه انرژی خورشیدی تنها به تولید برق محدود نمیشود. باغخانیپور معتقد است: «تولید برق در محل مصرف، وابستگی ساختمانها به شبکه سراسری را کاهش میدهد، تلفات انتقال انرژی را کم میکند و همزمان با ساعات اوج مصرف، بخشی از بار شبکه را پوشش میدهد.»
به گفته او، جایگزینی بخشی از برق تولیدی مبتنی بر سوختهای فسیلی با انرژی خورشیدی، علاوه بر کمک به مدیریت ناترازی برق، در کاهش انتشار آلایندهها و بهبود کیفیت هوای تهران نیز اثرگذار خواهد بود.
با این حال، اجرای این سیاست بدون چالش نیست. باغخانیپور با اشاره به موانع توسعه پنلهای خورشیدی در پایتخت میگوید: «هزینه اولیه نصب، طولانی بودن دوره بازگشت سرمایه، محدود بودن مشوقهای مالی، کمبود فضای مناسب روی بام ساختمانها، پیچیدگی دریافت مجوز اتصال به شبکه و آگاهی محدود شهروندان از مزایای این فناوری، از مهمترین دلایل فراگیر نشدن استفاده از پنلهای خورشیدی در تهران است.»
حلقه جدید تولید برق پاک
اما برنامه توسعه انرژی خورشیدی در ایران تنها به ساختمانهای شهری و کلانشهرها محدود نمیشود. اگرچه مدیریت شهری تهران در تلاش است بخشی از برق مورد نیاز خود را در محل مصرف تولید کند، دولت همزمان حلقه دیگری از این زنجیره را در مناطق روستایی دنبال میکند، جایی که نیروگاههای خورشیدی کوچکمقیاس قرار است علاوه بر کمک به شبکه برق، به منبعی برای درآمد پایدار دهیاریها نیز تبدیل شوند. بر همین اساس، سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور با همکاری دستگاههای مرتبط، توسعه این نیروگاهها را از طریق ارائه تسهیلات و حمایتهای مالی در دستور کار قرار دادهاست.
مسعود نصرتی، معاون عمران و توسعه امور شهری و روستایی وزیر کشور و رئیس سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور با اشاره به برنامههای دولت در این حوزه میگوید: «با ارائه تسهیلات و کمکهای بلاعوض از سوی سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور، زمینه تولید انرژی خورشیدی در دهیاریها فراهم شده و تاکنون حدود ۱۲۵ مگاوات ظرفیت تولید برق خورشیدی در روستاهای کشور، در قالب این تفاهمنامه، اجرا و به بهرهبرداری رسیدهاست.»
به گفته او، این برنامه تنها به توسعه ظرفیت تولید برق محدود نمیشود و دولت همزمان به دنبال مدیریت هوشمند مصرف انرژی نیز هست. نصرتی با اشاره به راهاندازی سامانه ملی پایش انرژی میافزاید: «این سامانه با همکاری سازمان فناوری اطلاعات، شرکت مخابرات ایران و سایر دستگاههای مرتبط در حال تکمیل است و امیدواریم در کنار سرمایهگذاری بخش خصوصی، نقش مؤثری در مدیریت و صرفهجویی مصرف انرژی ایفا کند.»
رئیس سازمان شهرداریها و دهیاریهای کشور، هدف نهایی این برنامه را برقراری تعادل میان تولید و مصرف انرژی عنوان میکند و میگوید: «در برنامهای سهساله تلاش میکنیم با همین میزان تولید آب، برق و گاز، مصرف انرژی به گونهای مدیریت شود که دیگر با پدیده ناترازی مواجه نباشیم.»
به گزارش «جوان»، عبور از بحران برق، تنها با افزایش ظرفیت تولید یا پشت سر گذاشتن مقطعی روزهای پرمصرف تابستان امکانپذیر نیست، مسئله اصلی، تغییر در نگاه به تولید، مصرف و مدیریت انرژی است. در این بین، خورشید یکی از معدود منابعی است که ایران بدون وابستگی به واردات و منابع خارجی، از ظرفیت گسترده آن برخوردار است، ظرفیتی که تبدیل آن به برق پایدار، نیازمند برنامهریزی مستمر، سرمایهگذاری و مهمتر از همه، تداوم در اجراست. بدون شک آنچه امروز در ساختمانهای شهری و روستاهای کشور در حال شکلگیری است، اگر با سیاستگذاری دقیق و عزم اجرایی همراه شود، میتواند آغاز تغییر معادلهای باشد که سالها میان رشد مصرف و محدودیت تولید گرفتار مانده بود، تغییری که میزان موفقیت آن نه با تعداد طرحهای اعلامشده، بلکه با میزان برقی سنجیده خواهد شد که در نهایت به شبکه کشور اضافه میشود.
