جوان آنلاین: گاهی یک آمار، فراتر از اعداد و ارقامی که در خود دارد، روایتگر یک تغییر است. در شرایطی که مهاجرت نخبگان هنوز هم یکی از مهمترین دغدغههای توسعه علمی کشور به شمار میرود، مسئولان معاونت علمی ریاستجمهوری از بازگشت ۴۳ متخصص ایرانی همزمان با جنگ تحمیلی اخیر خبر دادند، بازگشتی که به گفته آنها، نشانهای از ظرفیتی دارد که اگر با سیاستهای پایدار همراه شود، میتواند بخشی از شکاف میان سرمایه انسانی ایران و زیستبوم علم و فناوری کشور را ترمیم کند.
در همین راستا، سیاستگذاران حوزه علم و فناوری از تغییر رویکرد در تعامل با متخصصان ایرانی خارج از کشور نیز صحبت میکنند، رویکردی که تنها به بازگرداندن نخبگان محدود نمیشود و با اجرای برنامههایی، چون «کانکت» و «ثبات»، بر حفظ ارتباط، حمایت از فعالیت حرفهای و استفاده از تجربههای بینالمللی آنها، در تقویت زیستبوم علم و فناوری کشور تمرکز دارد.
استفاده از تجارب بینالمللی
روز گذشته، نشست هماندیشی اعضای طرح «ثبات» با حضور حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور، در محل معاونت علمی برگزار شد، نشستی که هدف آن شنیدن دغدغهها، مسائل و پیشنهادهای متخصصان ایرانی بازگشته به کشور و بررسی راهکارهای تثبیت جایگاه آنها در زیستبوم علم و فناوری بود.
در ابتدای این نشست، حسین روزبه، رئیس سازمان توسعه همکاریهای علمی و فناورانه بینالمللی، با اشاره به سیاستهای معاونت علمی در حوزه سرمایه انسانی اظهار کرد: «نگاه راهبردی معاونت علمی رئیسجمهور، مسیر استفاده از ظرفیت متخصصان ایرانی خارج از کشور را هدفمندتر و اثربخشتر کرده و زمینه بهرهگیری گستردهتر از توان علمی و فناورانه آنها را فراهم ساخته است.» او با اشاره به همزمانی این نشست با بیستمین سال تأسیس معاونت علمی ریاستجمهوری گفت: «در شرایطی که بازمعماری زیستبوم فناوری و نوآوری کشور در دستور کار قرار دارد، حضور اعضای طرح ثبات فرصت ارزشمندی برای استفاده از تجربههای بینالمللی این گروه از متخصصان است.»
روزبه با بیان اینکه طرح «ثبات» ادامه طبیعی برنامه «کانکت» به شمار میرود، افزود: «این برنامه با حمایت و نگاه بلند معاون علمی رئیسجمهور شکل گرفت و علاوه بر حمایت سیاستی، از پشتیبانی مالی ویژه نیز برخوردار شد تا امکان اجرای آن فراتر از اعتبارات جاری فراهم شود.»
به گفته او، اعضای این طرح، متخصصانی هستند که طی سالهای گذشته به کشور بازگشتهاند و اکنون در دانشگاهها، مراکز پژوهشی، شرکتهای دانشبنیان و سایر بخشهای زیستبوم فناوری مشغول فعالیت هستند. رئیس سازمان توسعه همکاریهای علمی و فناورانه بینالمللی با اشاره به چالشهای این گروه پس از بازگشت، تصریح کرد: «نخبگان پس از ورود به کشور با مسائل حرفهای، پژوهشی و اجرایی متعددی روبهرو میشوند و در صورت بیتوجهی به این چالشها، روند فعالیت علمیشان با دشواری همراه خواهد شد، از همین رو، طرح «ثبات» برای حمایت از این مرحله طراحی شدهاست.»
او تجربه فعالیت اعضای این طرح در دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی معتبر جهان را یکی از مهمترین ظرفیتهای آنها دانست: «این تجربهها میتواند در سیاستگذاری، برنامهریزی و بازآفرینی زیستبوم فناوری کشور نقش تعیینکنندهای ایفا کند.»
روزبه با اشاره به اینکه بسیاری از اعضای طرح «ثبات» امروز مسئولیتهای مهمی در دانشگاهها، مراکز پژوهشی و شرکتهای دانشبنیان بر عهده دارند، گفت: «این متخصصان تنها انتقالدهنده تجربه نیستند، بلکه میتوانند در اجرای سیاستهای جدید فناوری کشور نیز نقشآفرین باشند.»
او ادامه داد: «استفاده از دیدگاهها و تجربههای این گروه میتواند در تدوین و اجرای سیاستهای آینده علم و فناوری کشور تأثیرگذار باشد.»
نسخه جدید تعامل با نخبگان
در ادامه این نشست همچنین، علی حسینی، مدیر دفتر سرمایه انسانی و روابط علمی سازمان توسعه همکاریهای علمی و فناورانه بینالمللی، با تشریح روند شکلگیری برنامه «کانکت» گفت: «این برنامه در سالهای ۱۳۹۴ و ۱۳۹۵ با این رویکرد آغاز شد که ارتباط با متخصصان ایرانی خارج از کشور، صرفاً به بازگشتشان محدود نباشد و حتی در صورت ادامه فعالیت در خارج از کشور نیز بتوان از ظرفیت علمی و تخصصی آنها برای توسعه فناوری ایران استفاده کرد.»
او هدف اصلی این برنامه را ایجاد پلی میان متخصصان ایرانی خارج از کشور و دانشگاهها، پژوهشگاهها، شرکتهای دانشبنیان و مراکز تحقیق و توسعه داخلی عنوان کرد و افزود: «قطع ارتباط با نخبگان، به معنای از دست دادن بخشی از سرمایه انسانی کشور است.»
حسینی با اشاره به مطالعات انجامشده برای طراحی این برنامه گفت: «تجربه کشورهای موفق از جمله چین، کره جنوبی، تایوان و هند بررسی شد و همزمان بیش از ۴ هزار و ۵۰۰ متخصص ایرانی خارج از کشور نیز در یک نظرسنجی مشارکت کردند.»
به گفته او، نتایج این بررسیها نشان داد مهمترین موانع همکاری متخصصان با ایران، قطع شبکه ارتباطی، ناآگاهی از وضعیت علمی و صنعتی کشور، دغدغههایی مانند نظام وظیفه، فرآیند جذب و نبود تصویر روشن از فرصتهای همکاری است.
او ادامه داد: «از آنجا که بسیاری از این افراد دارای موقعیتهای علمی و شغلی ممتاز در دانشگاهها و شرکتهای معتبر جهان هستند، تصمیم برای بازگشت یا همکاری با ایران، تصمیمی پرریسک محسوب میشود، از همینرو، برنامه «کانکت» تلاش کردهاست زمینه آغاز همکاری بدون ترک موقعیت حرفهای افراد را فراهم کند.»
حسینی با اشاره به توسعه این برنامه اظهار کرد: «تاکنون بیش از ۱۰ هزار پروفایل تأییدشده در سامانه «کانکت» ثبتشده و اکنون علاوه بر گردآوری اطلاعات، شبکهسازی تخصصی میان پژوهشگران نیز در دستور کار قرار دارد.»
او تصریح کرد: «یکی از مهمترین کارکردهای طرح «ثبات»، حفظ ارتباط با نخبگان پس از پایان همکاری اولیه و امکان رصد آثار فعالیت آنها در راهاندازی آزمایشگاهها، تأسیس شرکتهای دانشبنیان، تربیت دانشجو و توسعه فناوری کشور است.»
مدیر دفتر سرمایه انسانی و روابط علمی سازمان توسعه همکاریهای علمی و فناورانه بینالمللی همچنین از تشکیل شبکههای تخصصی در حوزههایی مانند هوش مصنوعی، فناوری کوانتوم، زیستفناوری، نانو، علوم انسانی و هنر خبر داد و گفت: «هر یک از این شبکهها دستکم ۱۵۰ عضو فعال دارند و میتوانند در انتقال تجربه، هدایت متخصصان و ارائه مشاوره به صنعت نقش مؤثری ایفا کنند.»
بازگشت ۴۳ متخصص در روزهای جنگ.
اما مهمترین موضوعی که در این نشست مطرح شد مربوط به بازگشت متخصصان به کشور آن هم در روزهای جنگی میشد. حسینی در این رابطه و با اشاره به تحولات اخیر گفت: «در جریان جنگ تحمیلی اخیر، ۴۳متخصص ایرانی به کشور بازگشتند.»
به گفته او، از این پس در کنار شاخصهای علمی، میزان علاقهمندی و تعلق خاطر متخصصان به ایران نیز به عنوان یکی از معیارهای مهم ارزیابی و سیاستگذاری مورد توجه قرار خواهد گرفت. او بیان کرد: «ظرفیت دانشمندان، پژوهشگران و کارآفرینان ایرانی خارج از کشور، یکی از مهمترین سرمایههای توسعه علمی و فناوری کشور است و باید با سیاستهای مؤثر، زمینه بهرهگیری حداکثری از این ظرفیت فراهم شود.»
به گزارش «جوان»، بازگشت نخبگان، تنها بازگشت چند پژوهشگر یا استاد دانشگاه به کشور نیست، بلکه بازگشت تجربههایی است که سالها در معتبرترین دانشگاهها، آزمایشگاهها و شرکتهای فناور جهان شکل گرفتهاند. حال اگر این سرمایه بهدرستی دیده و به کار گرفته شود، شاید مهمترین دستاورد آن، نه فقط توسعه فناوری، بلکه بازگشت اعتماد به آیندهای باشد که علم، محور اصلی پیشرفت آن است. باید منتظر ماند و دید که که آیا برای این سرمایههای انسانی، محیطی مهیا میشود که بمانند، اثر بگذارند و نسل تازهای از پژوهشگران و فناوران را پرورش دهند یا نه؟! این سؤالی است که جوابش، آینده سیاستهای علم و فناوری ایران را رقم میزند.
