جوان آنلاین: گاهی تاریخ، سرنوشت خود را به نام یک نفر گره میزند؛ به نام کسی که در لحظهای حساس، تصمیمی میگیرد که تأثیر آن از زمان و مکان فراتر میرود. برای ایرانیان، عباس دوران یکی از همین نامهاست؛ خلبانی که در سیام تیرماه ۱۳۶۱، آخرین پروازش را انجام داد و با سقوط در قلب بغداد، یکی از مهمترین معادلات سیاسی جنگ ایران و عراق را بر هم زد.
چهار و نیم دهه پس از آن روز، هنوز نام عباس دوران نه فقط در حافظه نظامی کشور که در حافظه فرهنگی و تاریخی ایرانیان زنده است. با این حال، هرچه فاصله نسلها از سالهای دفاعمقدس بیشتر میشود، ضرورت بازخوانی زندگی و منش این چهرهها نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند. کتاب «شبیه افسانهها» منتشرشده از سوی انتشارات سوره مهر را میتوان تلاشی در همین مسیر دانست؛ اثری که میکوشد از دل یک زندگی، روایتی از یک دوره تاریخی ارائه کند.
«شبیه افسانهها» در وهله نخست، یک زندگینامه است؛ روایتی از کودکی عباس دوران در شیراز، ورود او به نیروی هوایی، سالهای آموزش و حضورش در روزهای پرالتهاب جنگ. اما اهمیت کتاب، تنها در بازگویی این مقاطع خلاصه نمیشود. اثر تلاش میکند نشان دهد، چگونه یک انسان معمولی، در متن حوادث بزرگ به شخصیتی ماندگار تبدیل میشود.
ادبیات دفاع مقدس، سالهاست با این چالش روبهروست که چگونه میان واقعیت و اسطوره تعادل برقرار کند. از یکسو، مخاطب امروز دیگر پذیرای روایتهای تکبعدی و اغراقآمیز نیست و از سوی دیگر، تاریخ جنگ سرشار از شخصیتهایی است که کنش آنان بهراستی ابعادی فراتر از زندگی روزمره داشته است. نقطه قوت «شبیه افسانهها» آن است که عباس دوران را نه بهعنوان یک اسطوره دستنیافتنی، بلکه بهمثابه انسانی با دغدغههای خانوادگی، تعلقات شخصی و حس عمیق مسئولیت به تصویر میکشد. شاید مهمترین بخش زندگی عباس دوران، همان مأموریتی باشد که نام او را در تاریخ ثبت کرد؛ عملیات هوایی بر فراز بغداد در تابستان ۱۳۶۱. در آن مقطع، حکومت بعث عراق تلاش میکرد با برگزاری اجلاس سران جنبش عدم تعهد، بغداد را بهعنوان شهری امن و باثبات به جهان معرفی کند. برای صدامحسین، این اجلاس صرفاً یک رویداد سیاسی نبود؛ فرصتی بود برای نمایش اقتدار و مشروعیت در میانه جنگ.
اما تاریخ، برنامه دیگری برای بغداد در نظر گرفته بود. پرواز عباس دوران و همرزمانش بر فراز پایتخت عراق، بیش از آنکه یک عملیات نظامی باشد، پیامی سیاسی در خود داشت؛ اینکه جنگ هنوز به قلب بغداد نزدیک است و روایت رسمی حکومت بعث از امنیت، با واقعیت فاصله دارد. ساعاتی بعد، سقوط جنگنده او در بغداد به یکی از نمادینترین تصاویر جنگ تبدیل شد؛ تصویری که اثر آن، فراتر از میدان نبرد، در محاسبات سیاسی منطقه نیز دیده شد. چندی بعد، اجلاس سران جنبش عدم تعهد به جای بغداد در دهلینو برگزار شد؛ رخدادی که بسیاری آن را یکی از نتایج مستقیم آن عملیات تاریخی میدانند. از همین منظر، عباس دوران تنها یک خلبان نیست؛ او نماد لحظهای است که اراده یک انسان، بر معادلاتی بزرگتر از خود اثر میگذارد.
کتاب «شبیه افسانهها» از این منظر، صرفاً یک روایت تاریخی نیست، بلکه تلاشی برای پاسخ به یک پرسش مهم است: قهرمانان چگونه ساخته میشوند؟ پاسخ اثر، برخلاف بسیاری از روایتهای مرسوم، در مفاهیمی ساده، اما بنیادین نهفته است؛ تربیت، احساس مسئولیت، تعهد و انتخاب.
در سالهای اخیر، مفهوم قهرمان در جهان معاصر دستخوش تغییرات گستردهای شده است. نسل امروز، بیش از هر زمان دیگری با چهرههای رسانهای و سلبریتیها مواجه است؛ چهرههایی که عمر شهرتشان گاه به اندازه چند روز یا چند هفته است. در چنین شرایطی، بازخوانی زندگی افرادی، چون عباس دوران، یادآور نوع دیگری از ماندگاری است؛ ماندگاریای که نه از شهرت، بلکه از تأثیرگذاری سرچشمه میگیرد.
یکی از مهمترین کارکردهای آثاری مانند «شبیه افسانهها» نیز همین است؛ ایجاد پلی میان نسل امروز و حافظه تاریخی جامعه. حافظهای که اگر روایت نشود، بهتدریج به حاشیه میرود و جای خود را به روایتهای ناقص و گاه تحریفشده میدهد. انتشارات سوره مهر طی سالهای گذشته، سهم مهمی در ثبت این حافظه جمعی داشته است. انتشار آثاری درباره فرماندهان، رزمندگان و چهرههای اثرگذار دفاع مقدس، تلاشی برای حفظ بخشی از هویت تاریخی معاصر ایران است؛ هویتی که بدون شناخت شخصیتهایی، چون عباس دوران، روایت آن کامل نخواهد بود. سیام تیرماه، بیش از آنکه یادآور پایان زندگی عباس دوران باشد، یادآور آغاز یک روایت ماندگار است؛ روایتی که هنوز پس از گذشت دههها، قابلیت بازخوانی و تأمل دارد. «شبیه افسانهها» نیز در همین نقطه اهمیت پیدا میکند؛ کتابی که میکوشد از خلال زندگی یک خلبان، تصویری روشن از نسبت انسان، مسئولیت و تاریخ ارائه دهد.
