جوان آنلاین: کرمان سالهاست با آسمانی کمبارش، سفرههای آبی نحیف و زمینهایی روبهروست که دیگر تاب کشاورزی پرمصرف گذشته را ندارند. در استانی که بخش بزرگی از زندگی مردم با خاک، آب و محصول گره خورده، کمآبی فقط یک مسئله زیستمحیطی نیست، تهدیدی مستقیم برای معیشت هزاران کشاورز و پایداری اقتصاد محلی است. اکنون بیش از هر زمان دیگری روشن شده که ادامه کشتهای پرآببر در استانهای خشک، به معنای تشدید فشار بر منابع و افزایش نااطمینانی برای تولیدکنندگان است. از همین رو، تغییر الگوی کشت و حرکت به سمت محصولات کمآببر، اقتصادی و بازارپسند، به ضرورتی انکارناپذیر بدل شده است. در همین چارچوب، استاندار کرمان در جلسه بررسی برنامه اصلاح الگوی کشت جنوب کرمان تأکید کرده هدف اصلی اصلاح الگوی کشت باید تقویت معیشت و اقتصاد کشاورزان باشد. هر تصمیمی در این حوزه زمانی موفق خواهد بود که کشاورزان منافع اقتصادی آن را بهطور ملموس احساس کنند.
تغییر الگوی کشت در کرمان فقط جابهجایی چند محصول در تقویم زراعی نیست بلکه این تغییر میتواند نقطه آغاز نجات کشاورزی استان باشد. وقتی آب کمتر مصرف شود، بهرهوری بالا میرود، هزینههای تولید کاهش مییابد و کشاورز با اطمینان بیشتری برای آینده برنامهریزی میکند. ورود به کشتهای کمآببر و متناسب با اقلیم، اگر با بازاررسانی، صنایع تبدیلی و حمایتهای هدفمند همراه شود، میتواند درآمد را افزایش دهد و از خسارتهای تکراری جلوگیری کند. در چنین شرایطی، معیشت کشاورزان نیز از نوسانهای فرساینده فاصله میگیرد و کشاورزی کرمان به جای بقا، به سمت پایداری و سودآوری حرکت میکند.
آب کم، تصمیمهای بزرگ
چالش کمآبی در کرمان واقعیتی است که خود را در افت منابع آب، فشار بر زمینهای کشاورزی و کاهش تابآوری تولید نشان میدهد. در چنین وضعیتی، نسخههای قدیمی برای اداره کشاورزی دیگر پاسخگو نیست و هر تصمیم باید با واقعیت اقلیم، ظرفیت آب و توان اقتصادی بهرهبرداران هماهنگ باشد.
استاندار کرمان بر همین ضرورت دست گذاشته و خواستار تغییر رویکرد از تولیدمحوری به بازارمحوری شده است. محمدعلی طالبی، در جلسه بررسی برنامه اصلاح الگوی کشت جنوب کرمان گفت: «در برنامهریزیهای بخش کشاورزی باید بیش از گذشته به بازار، صادرات و صنایع فرآوری توجه شود تا تولیدکنندگان از ابتدا نسبت به بازار فروش محصولات خود اطمینان داشته باشند.» این تأکید، در استانی مانند کرمان که کشاورزی ستون اصلی اقتصاد بسیاری از شهرستانهای آن است، به این معناست، وقتی محصولی که بازار ندارد، حتی اگر با زحمت فراوان تولید شود، نمیتواند معیشت کشاورز را نجات دهد.
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که دستور رئیسجمهور برای اصلاح و اجرای الگوی کشت سراسری نیز به اولویتی فوری تبدیل شده است. این تصمیم در بستر تغییرات اقلیمی، بحران منابع آب و ناپایداری زنجیره تولید و بازار، به عنوان یک اقدام راهبردی برای امنیت غذایی و افزایش بهرهوری مصرف آب مطرح شده است. برای کرمان، این سیاست نه یک دستور اداری، بلکه ضرورتی برای حفظ آینده کشاورزی است.
از مزرعه تا بازار
یکی از گرههای اصلی کشاورزی جنوب کرمان، فاصله میان تولید و بازار است، شکافی که هر سال بخشی از زحمت کشاورزان را به خسارت تبدیل میکند. در منطقهای با ۲۵۰هزار هکتار اراضی باغی و زراعی، اگر زیرساختهای خرید، نگهداری، فرآوری و فروش همپای تولید رشد نکند، افزایش محصول لزوماً به معنای افزایش درآمد نخواهد بود.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی جنوب کرمان با اشاره به همین واقعیت گفته است: «افزایش تولید بدون توسعه متناسب زیرساختهای بازار و صنایع تبدیلی از عوامل اصلی بروز مشکلات در بخش کشاورزی جنوب کرمان است. برای جلوگیری از تکرار خسارتها، باید زیرساختهای خرید، نگهداری و فرآوری محصولات راهبردی کشاورزی تقویت شود.»
فرود سالاری همچنین یادآور شده که در سالهای گذشته بخشی از محصولاتی مانند پیاز و سیبزمینی به دلیل نبود واحدهای صنعتی و فرآوری، امکان عرضه مناسب نداشته و در نهایت امحا شدهاند.
اتفاقات رخ داده در کرمان نشان میدهد؛ اصلاح الگوی کشت بدون تکمیل زنجیره ارزش، ناقص خواهد ماند. کشت محصولات کمآببر زمانی برای کشاورز جذاب میشود که بداند بازار فروش دارد، صادرات آن ممکن است و صنایع تبدیلی میتوانند ارزش افزوده ایجاد کنند. از همین رو، استاندار کرمان نیز بر طراحی بستههای حمایتی، مشوقهای لازم و شکلگیری نظام کشاورزی قراردادی با مشارکت صادرکنندگان و صنایع تأکید کرده است، راهکاری که میتواند پیش از آغاز فصل کشت، اطمینان خاطر بیشتری به کشاورزان بدهد.
در جنوب کرمان که حدود ۸۰درصد جمعیت بهطور مستقیم یا غیرمستقیم با کشاورزی درگیرند، این اطمینان فقط یک امتیاز اقتصادی نیست؛ پشتوانهای برای ثبات اجتماعی و حفظ زندگی در روستاهاست.
نیازمند توسعه زیرساختهای لجستیکی
به گفته سید محمود شادمهر، کارشناس کشاورزی، برای عبور از بحرانهای اقلیمی و تنشهای آبی، تکیه بر کشاورزی سنتی دیگر کافی نیست. اکنون زمان ادغام هوش مصنوعی و دادهمحوری در مزارع کرمان فرا رسیده است.
او ادامه میدهد: «کشاورزی هوشمند، با استفاده از حسگرهای رطوبتسنج و سامانههای آبیاری دقیق، میتواند هدررفت منابع ارزشمند آب را به حداقل برساند. این رویکرد فناورانه تنها به مدیریت مصرف محدود نمیشود بلکه با پیشبینی دقیق نیازهای گیاه و وضعیت خاک، سلامت محصولات را ارتقا داده و هزینههای نهادههای کشاورزی را برای بهرهبرداران کاهش میدهد. وقتی کشاورز بداند در هر لحظه چه میزان آب به ریشه گیاه میرسد، نه تنها امنیت آبی ارتقا مییابد، بلکه کیفیت محصول نهایی نیز برای حضور در بازارهای رقابتی جهان تضمین میشود.»
این کارشناس کشاورزی تأکید میکند: «در کنار این تحولات، توسعه زیرساختهای لجستیکی نظیر راهاندازی مرزهای هوایی و فعالسازی پایانههای صادراتی، حلقه اتصال مزارع کرمان به بازارهای بینالمللی است. کشاورزی که برای صادرات محصول میکارد، نیاز به یک زنجیره سرد مجهز و حملونقل سریع دارد تا کیفیت محصولش تا رسیدن به مقصد حفظ شود. بدون این زیرساختها، حتی بهترین محصولات کشاورزی نیز در میانه راه یا در گمرکات، دچار افت کیفیت و خسارت میشوند. بنابراین، سرمایهگذاری بر پایانههای صادراتی هوایی در جنوب کرمان، نه یک طرح توسعهای لوکس، بلکه ضرورتی برای عبور از اقتصاد تکمحصولی و پیوند دادن معیشت کشاورز به بازارهای جهانی است.»
اصلاح الگوی کشت، یک قرارداد اجتماعی میان دولت و کشاورزان است. دولت با تأمین زیرساختها و تضمین خرید، ریسک را از دوش کشاورز برمیدارد و در مقابل، کشاورز با پذیرش شیوههای نوین، حافظ امنیت غذایی و منابع حیاتی کشور میشود. این همافزایی، تنها راه برونرفت از چرخه معیوب امحای محصولات و ناامیدی کشاورزان است که در نهایت، کشاورزی پایدار و آیندهای روشنتر برای نسلهای آینده کرمان رقم خواهد زد.
کشاورزی پایدار با مشارکت کشاورزان
اصلاح الگوی کشت، اگر قرار است موفق باشد، باید از دل مزرعه و با همراهی کشاورزان شکل بگیرد، نه صرفاً از پشت میزهای اداری. تجربه سالهای گذشته نشان داده که اجرای دستوری، بدون اقناع و بدون منافع ملموس، نه پایدار است و نه اثرگذار. از همین رو استاندار کرمان نیز تصریح کرده است که اجرای الگوی کشت با بخشنامه و دستور امکانپذیر نیست و باید با جلب مشارکت کشاورزان، تشکلها، تعاونیها و صنوف کشاورزی دنبال شود.
در کنار این نگاه، مسئله حکمرانی و تصمیمگیری منسجم نیز به عنوان یکی از حلقههای مفقوده کشاورزی استان مطرح شده است. دادخدا سالاری، بازرس کل استان کرمان، در این باره گفته است: «امروز در حوزه کشاورزی با خلأ حکمرانی مواجه هستیم و تصمیمهای مقطعی و ناگهانی از جمله ممنوعیت صادرات خرما یا سایر محصولات، بدون وجود یک نظام تصمیمگیری منسجم اتخاذ میشود.»
این مسئول افزود: «بار تنظیم بازار عملاً بر دوش کشاورزان قرار میگیرد، در حالی که این شیوه نه منطقی است و نه پایدار.»
این هشدار در شرایطی مطرح میشود؛ کشاورزان بیش از هر چیز به ثبات در تصمیمگیری، اطلاعرسانی دقیق و چشماندازی قابل پیشبینی نیاز دارند. وقتی آگاهی از قیمتها، وضعیت بازار و نیازهای صادراتی افزایش یابد، انتخاب محصول نیز عقلانیتر میشود و احتمال تکرار مازاد تولید و زیانهای سنگین کاهش مییابد. در همین مسیر، استفاده از فناوریهای نوین، سامانههای هوشمند و کشاورزی دانشبنیان نیز میتواند به مدیریت بهتر تولید و مصرف آب کمک کند.
کارشناسان تأکید میکنند که امروز کرمان باید میان تداوم الگوهای فرسوده و حرکت به سوی کشاورزی پایدار یکی را انتخاب کند. تغییر الگوی کشت، توسعه صنایع تبدیلی، تقویت صادرات، حمایت هدفمند از کشاورزان و تصمیمگیری کارشناسی، مجموعهای از حلقههای بههمپیوستهاند که تنها در کنار هم میتوانند آیندهای کمتنشتر برای مزارع این استان بسازند. در استانی که آب هر روز کمیابتر میشود، نجات کشاورزی نه با افزایش صرف تولید، بلکه با افزایش بهرهوری، درآمد و امید کشاورزان ممکن خواهد شد.
