جوان آنلاین: در کشوری که سالهاست تنش آبی به یکی از اصلیترین تهدیدهای توسعه بدل شده، حتی بهبود نسبی بارشها هم نمیتواند به معنای پایان بحران باشد زیرا مسئله اصلی، نه فقط میزان بارندگی، بلکه چگونگی مدیریت منابع آبی است. در این میان، بخش کشاورزی به عنوان بزرگترین مصرفکننده آب، همچنان در بسیاری از مناطق با الگوهای سنتی پیش میرود و بخش مهمی از منابع را هدر میدهد. در چنین شرایطی، حرکت به سمت سامانههای نوین آبیاری و توسعه کشت گلخانهای ضرورتی اجتنابناپذیر برای تداوم تولید و حفظ منابع است. استان همدان در همین مسیر، با تکیه بر تولید سالانه ۱۰۰ هزار تن محصولات گلخانهای در ۸۰۰ واحد فعال، برنامه صادرات ۴۰ درصد از این تولیدات را هدفگذاری کرده است. از سوی دیگر، در رزن نیز برنامهریزی برای ایجاد هزار هکتار فضای گلخانهای و ثبت ۵۲۵ هکتار درخواست سرمایهگذاری، نشانهای از شتاب این تغییر است که با ورود گلخانههای هوشمند و هیدروپونیک، رنگی فناورانهتر به خود گرفته است.
همدان در سالهای اخیر نشان داده که توسعه گلخانهای را به عنوان بخشی از نقشه راه کشاورزی آینده خود تعریف کرده است. افزایش سطح زیرکشت گلخانهها، تمرکز بر شهرکهای کشاورزی، جذب سرمایهگذار، حرکت به سمت فناوریهای هوشمند و توجه به بازار صادراتی، همگی از وجود یک برنامهریزی منسجم حکایت دارد. این روند اگرچه هنوز با نقطه مطلوب فاصله دارد، اما نشانههای روشنی از عبور تدریجی از کشاورزی پرمصرف و سنتی به سمت تولید دانشبنیان، بهرهور و بازارمحور در استان دیده میشود که در صورت تکمیل زیرساختها میتواند سهم همدان را در تولید و صادرات بیش از گذشته افزایش دهد.
آب، نقطه آغاز تغییر الگوی کشت
مسئله آب، مهمترین دلیل حرکت به سمت کشتهای گلخانهای در همدان است. استانی که مانند بسیاری از مناطق کشور با محدودیت منابع مواجه است، ناگزیر باید الگوی تولید خود را بازتعریف کند. کشاورزی سنتی، بهویژه در بخش صیفی و سبزی، هم مصرف آب بالایی دارد و هم در برابر نوسانات اقلیمی آسیبپذیر است. گلخانهها، در این شرایط، ابزاری برای مدیریت مصرف، کنترل کیفیت و افزایش عملکرد در واحد سطح به شمار میآیند.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی استان همدان، با بیان اینکه طی سه سال اخیر، رویکرد این سازمان باعث شده سطح زیرکشت گلخانهها از حدود ۲۰۰ هکتار به بیش از ۳۱۰ هکتار برسد، میگوید: «بنا بر آمارهای رسمی، ۳۱۸ هکتار فضای گلخانهای در استان فعال است و ۱۱۸ هکتار آن در قالب ۹ شهرک گلخانهای دولتی و خصوصی متمرکز شدهاند. این تمرکز، نشان میدهد سیاستگذار به جای توسعه پراکنده، به سمت ایجاد زیرساختهای متمرکز و قابل پشتیبانی حرکت کرده است.»
حمزه خانجانیافشار ادامه میدهد: «توسعه کشتهای گلخانهای با محوریت مدیریت مصرف آب، افزایش بهرهوری و تقویت حضور در بازارهای هدف صادراتی، به صورت جدی و با استفاده از توان بخش خصوصی و دولتی دنبال میشود.»
به گفته این مسئول، حرکت به سمت کشاورزی گلخانهای ضرورتی اجتنابناپذیر است و توسعه این بخش علاوه بر کاهش قابلتوجه مصرف آب، موجب افزایش بهرهوری در واحد سطح و تولید محصولات بازارپسند میشود.
شهرکهای گلخانهای، ستون فقرات برنامه توسعه
آنچه توسعه گلخانهای همدان را از یک روند پراکنده به یک برنامه ساختارمند تبدیل کرده، تکیه بر شهرکهای کشاورزی و گلخانهای است. در استان، ۱۲ شهرک گلخانهای تعریف شده که ۹ شهرک هماکنون در مدار تولید قرار دارند و سه شهرک دیگر مراحل اجرایی و مطالعاتی را طی میکنند. از مجموع ۱۱۸ هکتار گلخانه مستقر در شهرکها، ۱۰۴ هکتار در اختیار بخش دولتی و ۱۴ هکتار متعلق به بخش خصوصی است.
مدیر شهرکهای گلخانهای سازمان جهاد کشاورزی استان همدان به «جوان» میگوید: «در حال حاضر ۳۱۸ هکتار کل سطح گلخانهای استان را تشکیل میدهد که از این میزان، ۱۱۸ هکتار در قالب شهرکهای کشاورزی ۹گانه فعال هستند.»
امیرعباس کردیان با اشاره به مسیر توسعه این زیرساختها میافزاید: «در مجموع ۱۲ شهرک گلخانهای در استان تعریف شده که ۹ شهرک هماکنون به صورت فعال در چرخه تولید قرار دارند. شهرستان ملایر بیشترین سهم را در توسعه شهرکهای کشاورزی استان به خود اختصاص داده و بزرگترین شهرک گلخانهای استان با وسعت ۶۸ هکتار در این شهرستان واقع شده است.»
این الگو از آن جهت مهم است که توسعه گلخانه بدون زیرساخت، به سادگی به بنبست میرسد. راه دسترسی، انرژی، آب، سورتینگ، بستهبندی و خدمات فنی، حلقههایی هستند که اگر در کنار هم قرار نگیرند، تولیدکننده نمیتواند در بازار رقابتی دوام بیاورد. به نظر میرسد همدان این موضوع را درک کرده و به همین دلیل توسعه گلخانه را با زنجیرههای پشتیبان همراه کرده است. ایجاد شهرک دامپروری ۳۵ هکتاری و شهرک شیلاتی هفت هکتاری در نهاوند نیز نشانهای از همین نگاه تکمیلی به زنجیره ارزش کشاورزی است.
تولید تا صادرات، آزمون اصلی گلخانهها
توسعه گلخانه زمانی معنا پیدا میکند که محصول، بازار و ارزآوری نیز در کنار آن شکل بگیرد. همدان اکنون با ۸۰۰ واحد گلخانهای فعال، سالانه نزدیک به ۱۰۰ هزار تن انواع محصولات از جمله فلفل دلمهای رنگی، گوجهفرنگی، خیار، سبزیجات برگی، کلم بروکلی و توتفرنگی تولید میکند. برنامهریزی برای صادرات ۴۰ درصد این تولیدات، نشان میدهد استان تنها به افزایش سطح تولید فکر نمیکند، بلکه به بازاررسانی نیز توجه دارد.
مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان همدان میگوید: «در استان همدان حدود ۸۰۰ واحد گلخانه فعال وجود دارد که سالانه نزدیک به ۱۰۰ هزار تن انواع محصولات گلخانهای تولید میکنند.»
بهروز فروزانفر با بیان اینکه حدود ۴۰ درصد از این تولیدات به بازارهای صادراتی اختصاص دارد، تصریح میکند: «پیشبینی میشود در سال جاری مجموع صادرات محصولات گلخانهای استان همدان به بیش از ۴۰ هزار تن برسد.»
این ظرفیت صادراتی فقط به دلیل حجم تولید نیست، بلکه به کیفیت، بستهبندی و استاندارد نیز وابسته است. در همین چارچوب، وجود هشت واحد سورتینگ محصولات گلخانهای در استان اهمیت ویژهای دارد. واحدهایی که محصول را خریداری، سورت، بستهبندی و پس از آزمایش سلامت و باقیمانده سموم، برای صادرات آماده میکنند. نکته مهمتر آنکه این واحدها علاوه بر کمک به بازارپسندی محصول، در اشتغالزایی نیز مؤثر بودهاند و بخش قابل توجهی از نیروی کار آنها را بانوان تشکیل میدهند. در کنار این مزیتها، ورود فناوریهای نو نیز به تدریج چهره گلخانههای استان را تغییر میدهد. به گفته مدیر باغبانی سازمان جهاد کشاورزی استان همدان، ۱۰ درصد گلخانههای استان همدان هیدروپونیک و هوشمند هستند. این سهم هنوز بالا نیست، اما از یک تغییر کیفی خبر میدهد که میتواند مصرف آب و نهاده را کاهش دهد، بهرهوری را بالا ببرد و تولید را دقیقتر و قابل پیشبینیتر کند. در واقع، آینده رقابت در بخش گلخانهای فقط به توسعه سطح وابسته نیست، بلکه به میزان هوشمندسازی، کنترل اقلیم، اتوماسیون و انطباق با استانداردهای صادراتی نیز بستگی دارد. رزن در این میان به عنوان یکی از کانونهای توسعه آینده مطرح شده است. فرماندار رزن میگوید: «برنامهریزیها برای ایجاد هزار هکتار فضای گلخانهای در رزن با جدیت دنبال میشود.»
فرهاد جهانیان با اشاره به استقبال سرمایهگذاران ادامه میدهد: «در حال حاضر مجموع درخواستهای ثبتشده برای احداث گلخانه به ۵۲۵ هکتار رسیده است. اقدامات ستاد بر تسریع در فرآیندهای اداری و رفع موانع سرمایهگذاری متمرکز است تا اهداف توسعهای شهرستان در بخش کشاورزی محقق شود.»
در کنار توسعه، پایداری تولید نیز اهمیت دارد؛ بهویژه در شرایطی که گلخانهها به انرژی وابستهاند. تأمین سوخت ذخیره اضطراری برای ۷۰۰ واحد گازسوز در استان، یکی از اقداماتی است که نشان میدهد مسئولان فقط به افتتاح واحدهای جدید فکر نکردهاند، بلکه استمرار تولید را نیز در نظر گرفتهاند. این نگاه اگر تداوم یابد، میتواند از گلخانههای همدان یک مزیت رقابتی پایدار بسازد.
