وارد درمانگاه که میشوی مریضها روی صندلیهای اتاق انتظار کنار هم نشستهاند. در کنار اتاق دکتر دو اتاق هم برای تزریقات بستری سرپایی خانمها و آقایان قرار دارد. داخل اتاقها را که سرک بکشی میبینی هر سه، چهار تختی که برای تزریقات سرم گذاشتهاند، پر است و سرمهای یک شکل با مایع زرد رنگی که احتمالاً به واسطه ریختن آمپولهای تقویتی یا مسکن در داخل سرم به این رنگ درآمدهاند از میلههای مخصوص آویزان است. مریضها یکی پس از دیگری وارد اتاق دکتر میشوند و ۵،۶ دقیقه بعد وقتی از در اتاق بیرون میآیند، به اتاق تزریقات میروند تا خانم بهیار سرمشان را وصل کند. حس میکنی همه این آدمها به یک نوع بیماری مبتلا شدهاند و تجویز دکتر برای همه آنها یکسان است! ماجرا هنگامی جالبتر میشود که هنگام حساب و کتاب متوجه میشوی هزینهای که برای تزریقات پرداخت کردهای از هزینه دارو و ویزیت پزشک بیشتر بودهاست!
تقریباً همه ما میدانیم مطبها و درمانگاههایی اطراف منزلمان هست که برای سردرد هم وقتی به آنها مراجعه میکنی برایت سرم تجویز میکنند درمانگاه و مطبهای خصوصی که به نظر میرسد درآمد اصلیشان از تزریقات است به همین خاطر هم با هر ترفندی شده برای هر بیماری سرم و انواع آمپولها را تجویز و تزریق میکنند، این در حالی است که ویزیت غیرمنطقی هر دارویی میتواند آسیبزا باشد.
۲ برابر میانگین جهانی
«در کشور ما سالاانه بیش از ۲۵۰ میلیون سرم مصرف میشود که بیش از دو برابر میانگین مصرف جهانی است.» این جمله را دکتر محمد رئیسزاده، رئیس سازمان نظام پزشکی میگوید و تأکید میکند با توجه به آمار مصرف بالای کشور، باید در زمینه رعایت تجویز منطقی سرم و داروها عمل کنیم و سازمانهای بیمهگر باید با اجرایی کردن راهنماهای بالینی در این خصوص نظارت داشتهباشند. رئیسزاده از تکتک اعضای سازمان نظام پزشکی خواست توجه به موضوع مصرف منطقی و بر اساس راهنماهای علمی داروها را مورد توجه قراردهند.
ماهی ۲۳ میلیون سرم!
به گفته محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت هم بزرگترین هزینهها در بخش دارو مربوط به سرم است و بخش زیادی از تجویز سرمها هم توجیه علمی ندارد. وزیر بهداشت با عنوان این مطلب که مصرف سرم در کشور از ۱۳میلیون در ماه به ۲۳ میلیون افزایش یافتهاست، به این موضوع اشاره کرد که سرم، اصولاً باید در بیمارستان و بر اساس نیاز بیماران مصرف شود، اما برای هر بیماری و سرماخوردگی و در هر مرکزی حتی بدون توصیههای علمی، تزریق میشود. ظفرقندی از بیمهها خواست نظارت بیشتری بر نسخههای دارویی داشتهباشند.
سرم برای سرماخوردگی نیست
نازیلا یوسفی، مدیر کل دفتر نظارت و پایش مصرف فرآوردههای سلامت سازمان غذا و دارو، در واکنش به تجویز سرم در نسخه بیماران میگوید: «تزریق سرم یا داروهای تزریقی برای موارد سادهای مانند سرماخوردگی ویروسی، علاوه بر تحمیل هزینه و درد بیشتر، ممکن است دسترسی بیماران نیازمند به خدمات تزریقی ضروری در مراکز درمانی را محدود کند.» هر تزریق سرم میتواند با خطراتی مانند عفونت محل تزریق، تشکیل آبسه و واکنشهای حساسیتی همراه باشد و در مواردی که سرمهای حاوی سدیم با حجم زیاد و بدون اندیکاسیون صحیح تجویز شود، امکان افت سدیم خون و بروز عوارض جدی مانند تشنج و ادم مغزی وجود دارد. یوسفی همچنین به این موضوع اشاره کرد که عوارض تزریق سرُم در کودکان خطرناکتر است.
عوارض تزریق سرم بیدلیل
یوسفی با هشدار درباره نقش برخی مراکز درمانی در تداوم این باور نادرست، تصریح میکند: «متأسفانه برخی مراکز با انگیزه جلب رضایت فوری یا منافع اقتصادی، به تداوم این باور نادرست دامن میزنند، در حالی که آگاه باشیم تزریق سرم خالی از عارضه نیست و هرگونه اقدام تزریقی میتواند با خطراتی مانند عفونت محل تزریق، تشکیل آبسه، واکنشهای حساسیتی و افزایش حجم مایعات بدن همراه باشد.» وی نسبت به عوارض تجویز غیرمنطقی سرم، هشدار میدهد و میگوید: «در مواردی که سرمهای حاوی سدیم با حجم زیاد و بدون اندیکاسیون صحیح تجویز شود، امکان افت سدیم خون و بروز عوارض جدی مانند تشنج و ادم مغزی وجود دارد و این عوارض در کودکان با حساسیت بیشتر و پیامدهای خطرناکتری همراه است که لزوم تجویز منطقی و مبتنی بر شواهد را پررنگتر میکند.»
گردش مالی نه ضرورت درمانی!
مهدی پیرصالحی، رئیس سازمان غذا و دارو، با بیان اینکه در حال حاضر در مصرف سرمها، شاهد نوعی مصرف افراطی هستیم، میگوید: «بهطوری که بدون نیاز واقعی، برای بسیاری از موارد ساده مانند سرماخوردگی یا بیماریهایی که حتی ممکن است به داروهای ساده هم نیاز نداشته باشند، سرم تزریق میشود. همچنین گاهی چند آمپول داخل سرم اضافه میشود که بیشتر جنبه القای درمان یا حتی ایجاد گردش مالی دارد تا نیاز واقعی بیمار، در حالی که در بسیاری از این موارد اصلاً ضرورتی برای این نوع درمان وجود ندارد.» وی با تأکید بر اینکه حتی داروهایی که مصرف ضروری ندارند نیز نباید بیدلیل تجویز شوند، تصریح میکند: «این موضوع از شورای عالی بیمه پیگیریشده و تصمیمات خوبی اتخاذ شدهاست که امیدواریم به زودی نهایی و ابلاغ شود؛ بهگونهای که تجویزهای غیرمنطقی تحت پوشش بیمه قرار نگیرند و پزشکانی که خارج از گایدلاینها و پروتکلها اقدام به تجویز میکنند، مورد تذکر قرار گیرند تا بتوانیم به سمت مصرف منطقی حرکت کنیم.»
