جوان آنلاین: زندگی هزاران موجود زنده در دل دریای خزر، از کوچکترین پلانگتونها گرفته تا فکهای نادر این دریا، به شرایط آب و هوا و وضعیت زیستمحیطی آن وابسته است. این پهنه آبی، نه تنها محل صید و گذران زندگی مردمانی است که سواحل آن را خانه خود میدانند، بلکه زیستگاه انواع ماهیان، پرندگان مهاجر و گونههای نادر دریایی است که بقای یکبهیکشان با همدیگر و با محیط پیرامونشان گره خورده. هر تغییری، چون تغییر دما، آلودگی صنعتی و کشاورزی یا حتی نوسانات سطح آب، زنجیرهای نامرئی برای تأثیر در این زیستبوم را به راه میاندازد و حتی میتواند تعادل ظریف اکوسیستم خزر را به هم بزند؛ و هر کدام از این تغییرات، حتی اگر هم جزئی باشد، موجی از پیامدها را به وجود میآورد، از کاهش جمعیت گونهها گرفته تا تغییر در رفتار مهاجرتی پرندگان و تهدید بقای فکها.
متأسفانه حال خزر این روزها خوش نیست، وقتی هم حال آن خوش نباشد، موجودات زنده در آن هم حال خوشی ندارند. مانند فکهای خزر، که هر چند وقت یکبار، تعداد زیادی از آنها، جای مرگ و زندگیشان عوض میشود.
مرگ ۱۰۰ فک خزری در قزاقستان
فروردین ماه امسال، لاشه حدود ۱۰۰ فک خزری در سواحل استان مانگستایو کشور قزاقستان دیده شد. محمدرضا کنعانی در این باره گفت: «احتمال مشاهده لاشه فکهای تلف شده امسال نیز در سواحل شمال ایران وجود دارد و ضروری است از هم اکنون خود را برای مواجهه با این پدیده آماده کنیم.»
او افزود که تدوین اقدام ملی و استقرار دبیرخانه، تشکیل کمیته مشورتی تخصصی، احداث و تجهیز تنها مرکز استاندارد امداد و نجات فک خزری در شرق میانکاله، پایش محیط زیستی مستمر سواحل و رعایت پروتکلهای امداد و نجات با نمونهبرداری و دفن بهداشتی لاشهها، از جمله برنامههای اصلی برای حفاظت از این گونه نادر هستند. کنعانی همچنین به اهمیت آگاهیبخشی به مخاطبان و توسعه آموزشهای تخصصی اشاره کرد.
مدیرکل محیط زیست مازندران یادآوری کرد که پارسال ۵۱ فک خزری در سواحل استان پیدا شد و روند تلفات این گونه از سال ۱۳۸۸ آغاز شده و از سال ۱۳۹۹ شتاب گرفته است.
او در ادامه عوامل احتمالی این تلفات را برشمرد و گفت: «آلودگیهای نفتی و صنعتی، کاهش منابع غذایی، بیماریهای ویروسی، گرفتار شدن در تورهای صیادان، تغییرات اقلیمی، استرس ناشی از فعالیتهای انسانی، افزایش دمای آب و کاهش یخزدگی، مهمترین عواملی هستند که ممکن است باعث این تلفات شوند.»
چالش زیستمحیطی سواحل شمال
همچنین سیدمحمود قاسمپوری، استاد دانشگاه تربیت مدرس نور در جلسهای تخصصی به بررسی وضعیت فک خزری و تهدیدات زیستمحیطی این گونه در خطر انقراض پرداخت و پژوهشهای علمی انجامشده در این حوزه را تحلیل کرد.
او با اشاره به تاریخچه مطالعات علمی گفت: «اولین پروژههای تحقیقاتی درباره فک خزری از سال ۲۰۰۶ آغاز شد و تیم CSP با همکاری دانشگاه لیدز انگلستان در سال ۲۰۰۹ یک تحقیق جامع منتشر کرد، یک سال قبل از تأسیس مرکز امداد و نجات فک خزری به همت دکتر سعید شیرازی.» قاسمپوری افزود که در آن سالها حتی سازمان محیط زیست ایران توجه جدی به این گونه نکرده بود و محدودیتهای طبیعی دریای خزر، از جمله بسته بودن آن و جریان محدود آب، شرایط را برای بقای فکها دشوارتر کرده بود.
این استاد دانشگاه در ادامه بحرانهای گذشته را مرور کرد: «در قرن بیستم، جمعیت فک خزری به شدت کاهش یافت و بین سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۳ تلفات جدی به دلیل بیماری، شکار بیرویه و مشکلات زیستمحیطی مشاهده شد.»
او همچنین تهدیدات نوظهور اکوسیستم خزر را مطرح کرد: «ورود گونههای مهاجم از طریق کشتیها، مانند شانهدار مهاجم که تخم ماهیان پلاژیک را میخورد، فشار مضاعفی بر منابع غذایی فکها وارد کرده است. اختلافنظر میان محققین محیط زیست و شیلات نیز وجود دارد، برخی معتقدند مجوزهای بیرویه صید ماهیان و ساخت کارخانجات پودر ماهی، نقش قابل توجهی در کاهش ذخایر و آسیب به اکوسیستم داشته است.»
قاسمپوری همچنین به ضرورت همکاری محققین، مسئولان محیط زیست و فعالان این حوزه اشاره کرد: «امیدواریم با ادامه تحقیقات علمی و همافزایی میان نهادها، بتوانیم تهدیدات موجود را شناسایی و اقدامات مؤثرتری برای حفاظت از فک خزری و دیگر گونههای بومی انجام دهیم.»
به گزارش «جوان»، فک خزری، این پستانداری که سالهاست نماد دریای خزر و عظمت آن بوده، مدتهاست که در سکوت آبهای پهناور خزر در معرض خطر قرار دارد. لاشههای مشاهدهشده در سواحل جنوبی، نه تنها یادآور شکنندگی این گونه نادر، بلکه زنگ خطری برای کل اکوسیستم دریای خزر است، جایی که کوچکترین تغییرات در آب، غذا یا زیستگاه، میتواند پیامدهایی گسترده به همراه داشته باشد. بیتردید حفاظت از این گونه، مرزهای جغرافیایی نمیشناسد و همکاری همه کشورهای حاشیه خزر، از ایران تا روسیه و قزاقستان، تنها راهی است که میتواند بقای فکهای خزری و تعادل پیچیده زیستبوم این دریاچه عظیم را تضمین کند. خزر امروز نه تنها دریای زندگی هزاران موجود، بلکه شاهدی بر تلاش انسان برای حفظ تنوع زیستی و میراث طبیعی نسلهای آینده است.
