آیتالله جوادی آملی (حفظهالله):
بعضیها هستند که _ خدای ناکرده _ یک کار ناروایی در روز کردند؛ شب هر چه میخواهند بخوابند، نمیتوانند! این نفس لوامه میگوید: «چرا این کار را کردی؟» ملامت میکند، نمیگذارد آدم بخوابد. [البته]این اوائل امر است. اگر این شخص رشوه داد و او را خفه و خاموش کرد؛ ده تا کار خلاف هم بکند، شب به آسانی میخوابد! ولی اولها نمیتواند بخوابد. همه ما همینطور هستیم، همه ما اگر خدای ناکرده برای اولین بار بیراهه رفتیم، شب خوابمان نمیبرد!
ذات اقدس اله در سوره قیامت به این نفس قسم میخورد، میگوید: این نفس شبیه قیامت است! «لا أُقسم بیوم القیامة؛ و لا أُقسم بالنفس اللوامة» (آیات ۱ و ۲). مگر در قیامت رشوه قبول میکنند؟ آدم هر چه میخواهد بهانه بکند، نمیشود! چون روز قیامت، روز ظهور حق است؛ آن روز طوری است که آدم ممکن نیست سر خودش را کلاه بگذارد، چه رسد به سر دیگری! النفس اللوامه هم یک قیامت کوچکی در درون ماست؛ مگر نمیخواهیم مثل قیامت یک واعظ درونی داشته باشیم؟ بله، این نفس لوامه است؛ این منبر گذاشته، هر روز نصیحت میکند، اینطور نیست که ما را رها بکنند! این که «لله الحجة البالغه» (آیه ۱۴۹ سوره انعام) برای همین است، ذات اقدس اله حجت را بر ما تمام کرده.
درست است یک نفس «اماره بالسوء» هست، اما یک «نفس مطمئنه» هم هست؛ یکی هم میگوید: نکن، نکن؛ پشت سر هم ملامت میکند، مرتب میگوید: مبادا بکنی، مبادا بکنی؛ وقتی کرد، مرتب سفارش میکند چرا کردی، شب خواب نمیبرد! این در درون ماست، از جای دیگر که نیامده!
با داشتن همه این بیّنات اگر _ خدای ناکرده _ فردی بیراهه برود یا راه کسی را ببندد، دیگر حجتی ندارد!
منبع: درس خارج فقه حضرت آیتالله جوادی آملی در مسجد اعظم قم مورخ ۸/۹/۱۴۰۴ (با تلخیص)
