جوان آنلاین: رمضان هر سال میآید، اما اینکه در خانههای ما چه اثری بر جای بگذارد، به انتخاب و برنامه ما بستگی دارد. از عبادتهای جمعی و دعاهای خانوادگی تا افطاریهای ساده و صمیمی، همه میتوانند به فرصتی برای ساختن نسلی مؤمنتر و خانوادهای منسجمتر تبدیل شوند. در گفتوگو با حجتالاسلام عباس روزمه، کارشناس مذهبی و اجتماعی رسانه ملی، پژوهشگر ارشد رسانه و مدرس دانشگاه، درباره راهکارهای عملی برای معنویتر کردن فضای خانه و احیای روح جمعی رمضان سخن گفتهایم. متن گفتوگو با وی را در ادامه میخوانید.
نگاه دینی به اثر روزهداری جمعی در خانواده چیست؟ آیا عبادتِ جمعی بر تربیت معنوی اثر بیشتری دارد؟
در عبادتهای فردی و دعاهای مأثور از اهل بیت علیهمالسلام بارها به حجاب استفاده از ضمیر متکلم وحده از ضمیر متکلم معالغیر استفاده شده است، مثلاً در نمازهای یومیه که به صورت فرادا اقامه میشود سوره حمد را تلاوت میکنیم که از همان ابتدا میخوانیم ایاک نعبد و ایاک نستعین یعنی تنهای تنها تو را عبادت میکنیم و از تو یاری میجوییم در حالی که باید گفته شود تنهای تنها من تو را عبادت کرده و از تو یاری میجویم و در آیه اهدنا الصراط المستقیم میگوییم ما را به راه راست هدایت فرما در حالی که باید بگوییم من را به راه راست هدایت فرما و این خود دلیل محکمی است بر اینکه خداوند متعال و اولیای دین، عبادت و دعای جمعی را برای مؤمنین میپسندند. در باب ادعیه هم کافی است به تعقیبات بعد از نمازهای یومیه ماه مبارک رمضان توجه کنید، آنجایی که برای همه اموات آمرزش و برای همه بیماران شفا و همه اسیران آزادی را از خداوند مسئلت مینماییم خود مهمترین یادآوری است بر اینکه یک مؤمن نباید نسبت به سرنوشت و زندگی بقیه انسانها بیتوجه و بیتفاوت باشد و نسبت به جامعه بشری وظیفه دارد و کمترین این وظایف دعاست، حال از این نکته نباید غافل شد که وقتی افراد خداباور نسبت به جامعه وظیفه دارند به طریق اولی نسبت به خانواده خود مسئولیتی دو چندان خواهد داشت. روزهداری در میان اعضای خانواده نه تنها یک عبادت فردی، بلکه یک عمل جمعی است که میتواند تأثیرات عمیقتری بر تربیت معنوی اعضای خانواده بگذارد. همانطور که اشاره شد در دین اسلام، تأکیدات زیادی برعبادتهای جمعی و ایجاد انس و الفت میان اعضای خانواده وجود دارد. از منظر قرآن، آیهای که به اهمیت اجتماع و همراهی مسلمانان با یکدیگر اشاره دارد، آیه ۲ سوره العمران است که میفرماید «وَ أَعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَلَا تَفَرَّقُوا»، که نشاندهنده اهمیت وحدت و یکپارچگی در عمل صالح است. این وحدت و همبستگی میتواند در روزهداری جمعی احساس شود که اعضای خانواده در کنار هم روزه میگیرند و به یکدیگر کمک میکنند.
روزهداری خانوادگی میتواند فضایی را فراهم کند که اعضای خانواده در کنار یکدیگر رشد یابند، مسائل معنوی را مورد بحث قرار دهند و همدیگر را در پالایش روحی کمک کنند. این نزدیکی و وابستگی میتواند به تربیت معنوی بهتر و فرهنگسازی دینی در خانواده کمک کند. بنابراین، هم از نظر قرآن و هم روایات، عبادت جمعی و روزهداری خانوادگی میتواند تأثیر مثبتی در تربیت معنوی اعضای خانواده داشته باشد و موجب تقویت روابط عاطفی و معنوی در بین آنها شود.
به نظر شما مهمترین رفتارهای کوچک، اما اثرگذار خانوادهها برای ایجاد فضای رمضانی چیست؟
از نظر دین مبین اسلام، کیفیت اعمال عبادی مورد توجه ویژه قرار گرفته و به ما توصیه شده است اعمال عبادی هر چند کم حجم، اما مستمر و دائمی از ارزشمندی بیشتر برخوردار هستند، مثلاً اگر امکان قرائت روزانه زیارت عاشورا با صد لعنت و صد سلام را نداریم، به قرائت روزانه زیارت عاشورای ساده اکتفا کنیم. قرار ما در ماه مبارک رمضان اینگونه باشد که یک سری از اعمال عبادی را شروع کنیم. مثل تخصیص زمان مشخص برای عبادت و دعا و نماز، تشویق به روزه گرفتن که والدین میتوانند با تشویق فرزندان به روزهداری، حس اهمیت این عبادت را در دلهای نورانی آنها نهادینه کنند. البته از هرگونه اجبار و تندی و سختگیری دوری کرده و با تغیبر و بهبود رفتار خود در این ماه پرفیض فرزندان دلبند خود را به انجام اعمال دینی ترغیب کنند، به نحوی که فرزندان به این باور برسند با حلول ماه مبارک اخلاق پدر و مادرشان هم مبارک شده تا جایی که آرزو کنندای کاش، کل سال ماه رمضان بود. مورد دیگر آشپزی مشترک مثل تهیه افطار با همکاری اعضا است، گفتوگو درباره ارزشها مثل همین تأثیرات روحانی روزه، کمک به نیازمندان، عمل به سنتها مثل برگزاری سنتهایی، چون سحری و افطار دستهجمعی، حضور در مساجد برای اقامه حداقل یک وعده نماز جماعت خانوادگی، اختصاص زمان به مطالعه و بحث درباره داستانهای قرآنی و احادیث مربوط به رمضان و روزهداری، فعالیتهای خانوادگی با محوریت رمضان، مانند تماشای برنامههای مذهبی، شرکت در مراسمهای رمضانی یا حتی یک شب تجمع دورهم برای ذکر و دعا، میتواند همبستگی را بهبود بخشد. اختصاص زمانی برای یادگیری احکام و آموزههای مربوط به روزه و رمضان، مناسبسازی فضای خانه برای جشن رمضان، برگزاری مسابقههای معنوی مثل قرآنخوانی در بین فرزندان، ایجاد عادات سالم غذایی و ورزشی در ایام رمضان مانند خوردن غذاهای سالم هنگام افطار و ترک فستفودها میتواند به سلامتی جسمی و روحی اعضای خانواده کمک کند. در نهایت تشکیل حلقههای دعا یا حضور در مراسم معنوی همراه با خانواده هر شب یا چند شب در هفته یا شبهای جمعه اهمیت دارد.
این رفتارها میتوانند به تربیت نسلی با اعتقادات قوی و اخلاقیات نیکو منجر شوند و نیز این رفتارهای کوچک میتوانند به ایجاد فضایی پر از معنویت و برکت در خانواده کمک کنند و حس همبستگی و ارتباط عاطفی بین اعضای خانواده را تقویت کنند.
آیا شلوغی زندگی امروز باعث فردی شدن رمضان شده؟ خانوادهها چطور میتوانند این روند را اصلاح کنند؟
در شرایطی که افراد به خاطر کار، تحصیل و زندگی روزمره تحت فشار هستند، ممکن است کمتر به فضایل و ارزشهای معنوی در این ماه توجه کنند و تمرکز خود را بر فعالیتهای فردی بگذارند. در حالی که با توجه به شرایط جامعه و مشغلههای زندگی ماشینی، توجه به این امور معنوی، زندگی ما و فرزندان ما را واکسینه کرده، کیفیت و سطح زندگی را از لحاظ مادی و معنوی بالا میبرد. از آنجا که مشغلهها و دردسرهای زندگی شهری و ماشینی همیشه هست خانوادهها باید برای انجام فعالیتهای مشترک مانند افطار، دعا و نماز برنامهریزی کنند و هر روز زمانی مشخص را به این امور اختصاص دهند و کارهای خود را با ساعات این برنامهها تنظیم کنند. همچنین افراد و به خصوص خانوادهها میتوانند از فناوریهای موجود، مانند برگزاری وبینارها یا گروههای آنلاین برای به اشتراک گذاشتن تجربیات و معارف دینی و رمضانی استفاده کنند. از دیگر اقدامات تلاش برای ایجاد تعادل میان تمامی جنبههای زندگی، بهخصوص در ماه رمضان است که میتواند به افراد این امکان را بدهد که هم به کارهای روزمره خود برسند و هم به عبادتهای معنوی و خانوادگی توجه کنند.
جذابیت بخشی به برنامه افطار و سحر با مدیریت فرزندان یا والدین یکی دیگر از گامهای مهم است. گذران وقت سحر یا افطار در مکانهای خاص، برنامهریزی برای یک پیادهروی دستهجمعی در طبیعت، حضور در نمایشگاههای رمضانی قرآن کریم قبل افطار، رفتن به زیارتگاهها، امامزادهها و پارکها قبل و بعد از افطار، حضور در خانه پدر بزرگ و مادربزرگها در زمان افطار و سحر همراه با ترویج سفرههای ساده و فرهنگسازی سفرههای مشترک رمضانی در میان فامیل است تا بار اقتصادی این ضیافتها روی دوش یک خانواده نباشد. مورد دیگر تشویق به مطالعه کتابهای دینی است و خانوادهها میتوانند کتابهای مذهبی و دینی را در شبکههای مورد بحث بگذارند. مشارکت دادن کودکان در فعالیتها از طریق دادن مسئولیت میتواند احساس تعلق و مهم بودن را در آنها تقویت کند.
به صورت کلی از طریق این اقدامات، خانوادهها میتوانند به حفظ روحیه جمعی و معنوی در ماه رمضان کمک کرده و احساس نزدیکی بیشتری بین اعضای خانواده ایجاد کنند. این رفتارها به فرزندان نیز آموخته میشود که عبادت و دیانت بخشی از زندگی اجتماعی و خانوادگی است و اینگونه میتوانند از فشار زندگی مدرن دور شوند و بر ارتباطات عاطفی و معنوی خود تمرکز کنند. با پیادهسازی این اقدامات و رفتارهای مثبت، خانوادهها میتوانند به تقویت پیوندهای عاطفی و معنوی خود پرداخته و از فرصتی که ماه رمضان فراهم میکند بهخوبی بهرهبرداری کنند. این نشاندهنده اهمیت این ماه در زندگی خانوادگی و اجتماعی است.
چطور میشود سفره افطار را از یک وعده غذایی ساده به فرصت گفتوگو و صمیمیت تبدیل کرد؟
خانوادهها میتوانند ساعت افطار را بهعنوان یک زمان خاص برای دعوت از بستگان و دوستان تنظیم کنند. این باعث میشود که سفره زیبای افطار به یک مراسم جمعی تبدیل شود. ایجاد یک سنت برای خواندن دعا یا ذکر قبل از بازکردن روزه به فضایی معنوی و صمیمی کمک میکند. از اعضای خانواده خواسته شود تا خاطرات شیرین دوران کودکی و نوجوانی خود از روزهداری را به اشتراک بگذارند. این عمل میتواند به ایجاد حس شادی و نزدیکی میان نسلها و خویشاوندان کمک کند و باعث شود که فرزندان از تجربیات بزرگترها بهرهمند شوند. تلاش کنید تا سفره افطار را با آرامش بچینید و از عجله و شتاب در صرف غذا دوری کنید. این زمان میتواند به یک فرصت ارزشمند برای نشستن و گفتوگو تبدیل شود، جایی که همه میتوانند در کنار هم لحظاتی را تجربه کنند و از این وقت به بهترین نحو بهرهبرداری کنند. این رویکرد باعث میشود که سفره افطار نه تنها محلی برای رفع گرسنگی باشد، بلکه به مکانی تبدیل شود که در آن محبت، دوستی و همدلی رشد میکند. خانوادهها میتوانند هر شب به یک موضوع خاص مربوط به روزهداری، اخلاق یا تجربیات خود بپردازند. این میتواند شامل بیان یک روایت دینی، ارزشهای اخلاقی یا بحث درباره موضوعات اجتماعی باشد.
اعضای خانواده میتوانند قبل از افطار یا بعد از آن، فعالیتهای هنری مانند نقاشی و خطاطی را با محوریت پدر یا مادر انجام دهند. این نوع فعالیتها میتواند به تقویت خلاقیت و ارتباطات عاطفی بین اعضای خانواده کمک کند و درباره اهداف روحانی خود در ماه رمضان صحبت کنند. این امر میتواند شامل انتظارات، امیدها و برنامههایی باشد که هر فرد برای بهبود جنبه روحانی خود در نظر دارد. در نهایت از آنجا که امروزه فضای مجازی جزء لاینفکی از زندگی فردی و اجتماعی همگانی شده است برای مواقعی که اعضای خانواده نمیتوانند در کنار هم باشند، میتوانند از ابزارها مانند ویدئوکنفرانس استفاده کنند.
میتوانید خانوادههایی را که به تازگی با آنها آشنا شدهاید یا افرادی که نیازمند محبت و همدلی هستند، برای افطار دعوت کنید. این عمل میتواند روح همدلی و محبت را تقویت کند. در این شرایط پیچیده و سخت اقتصادی، با عمل به سنت سفرههای افطاری ساده میتوان هم از ثواب بزرگ این کار خداپسندانه بهره برد و هم با دیدارهای رمضانی هنگام افطار، انس و الفت بیشتری را در میان اعضای خانواده و جامعه رواج داد و مطمئن باشید عمل به این سنت شریف الهی، دروازههای خیر و برکت مادی و معنوی را به روی شما باز خواهد کرد. چه دخترانی که با همین دیدارها و افطارها به خانه بخت رفتند، چه جوانان بیکاری که مشغول کار شدند و چه قرضالحسنههایی شکل گرفت. از این امر مهم غافل نشویم که در ماه مهمانی خدا هر قدمی که در این خصوص برداشته باشد مورد تأیید الهی قرار خواهد گرفت و برکت از در و دیوار به روی شما خواهد روان خواهد شد. با اجرای این پیشنهادها، سفره افطار میتواند به محلی تبدیل شود که در آن محبت، صمیمیت و ارتباطات عمیق میان اعضای خانواده تقویت شود و رمضان به یک تجربه فراموشنشدنی در زندگی آنها تبدیل شود و در مرحلهای بالاتر، همین سفرههای پربرکت، سرآغاز حرکتها و جنبشهای محلی و منطقهای شود.
چه آسیبهایی سفره افطار را از کارکرد معنوی و خانوادگیاش دور میکند؟
برخی از موارد متعدد مربوط به این سؤال را به ترتیب برمیشمرم:
۱- مشغله و شلوغی زندگی: چراکه زندگی پرمشغله و فشارهای روزمره ممکن است اعضای خانواده را مجبور کند که زمان افطار را سریعاً بگذرانند و از گفتوگو و زمان مشترک فاصله بگیرند.
۲-عجله در صرف غذا: مصرف غذا به صورت سریع و بدون توجه به لحظات معنوی و اجتماعی میتواند به کاهش کیفیت وقتگذرانی و احساس نزدیکی بین اعضای خانواده منجر شود.
۳-غفلت از دعا و یاد خدا: اگر اعضای خانواده به دعاخوانی و ذکر قبل از افطار توجه نکنند، این میتواند کارکرد معنوی سفره را به شدت کاهش دهد.
۴- فقدان ارتباط عاطفی: عدم توجه به گفتوگو و ارتباط عاطفی در زمان افطار میتواند باعث ایجاد فاصله بین اعضای خانواده شود و حس صمیمیت را تضعیف کند.
۵-مصرف غذاهای ناسالم و پرچرب: تمرکز بر غذاهای سنگین و ناسالم در سفره افطار ممکن است به جای توجه به جنبههای معنوی، افراد را فقط به خوردن و سیر شدن متمرکز کند.
۶- تکیه بر تکنولوژی: استفاده بیش از حد از تلفن همراه و دستگاههای دیجیتال در زمان افطار میتواند باعث عدم توجه به حضور دیگر اعضای خانواده و از دست دادن فرصتی برای برقراری ارتباط شود.
۷-برگزاری مراسمهای تجملی: با تمرکز بر برگزاری افطاریهای تجملاتی و ظاهری ممکن است از جنبههای معنوی و روحانی سفره افطار دور شود و بیش از حد به شکوه ظاهری اهمیت داده شود.
۸-نقص در مشارکت اعضای خانواده: اگر تنها یک یا دو نفر از اعضای خانواده وظیفه تهیه و چیدن سفره را به عهده بگیرند، دیگر اعضا ممکن است احساس عدم تعلق کنند و این میتواند به کاهش حس همکاری و ارتباطات مثبت منجر شود.
۹-عدم توجه به آداب و سنن: فراموشی آداب و سنن مربوط به افطار مانند ذکر دعاها و سنتها میتواند معنویت این لحظات را کاهش دهد و موجب از بین رفتن روابط فرهنگی و دینی خانواده شود.
۱۰-عدم مدیریت زمان: اگر خانواده نتوانند زمان مناسبی را برای صرف افطار تنظیم کنند، ممکن است این فضا به یک مسابقه سریع تبدیل شود و افراد نتوانند به خوبی با هم ارتباط برقرار کنند.
با شناخت این آسیبها و تلاش برای کاهش یا مدیریت آنها، خانوادهها میتوانند فضایی معنوی و خانوادگی را در سفره افطار حفظ کنند و از این فرصت برای تقویت ارتباطات خود بهرهبرداری کنند.
چطور میشود «دهان روزه» را به فرصتی برای تمرین اخلاق خانوادگی تبدیل کرد؟
همانطور که انسان مؤمن روزه دار از خوردن و آشامیدن امساک میکند و باید از مفطرات روزه خودش را حفظ کنند، به او مؤکداً سفارش شده است که باید دهان و زبان از ناسزا و غیبت و تهمت و دروغ و تندی و عصبانیت و ... هم حفظ کند، حالا با توجه به سؤال شما، این روزه دهان چگونه میتواند اخلاق خانوادگی را ارتقا بخشد و چگونه میشود برای این مهم تمرین کرد.
اول توجه به زبان و گفتار؛ خانوادهها میتوانند در طول ماه رمضان به طور خاص به کیفیت گفتار خود توجه کنند و تصمیم بگیرند که در روابط خانوادگی از جملات مثبت، محبتآمیز و تشویقکننده استفاده کنند. در ابتدا والدین باید در این زمینه پیشرو باشند، تا فرزندان با الگوگیری از آنان در این مسیر موفق باشند. اعضای خانواده باید هر روز این مسئله را به یکدیگر یادآوری کنند، از هم حمایت کنند یا هنگام نقض این قرارداد الهی و خانوادگی، جریمههایی برای شخص خاطی در نظر بگیرند.
دوم آموزش عذرخواهی و گذشت است. اوقاتی که بین اعضای خانه، اختلاف نظر یا ناراحتی پیش میآید، اعضای خانواده میتوانند تمرین کنند که به آرامی درباره احساسات خود صحبت کنند و از یکدیگر عذرخواهی کرده و در نهایت جبران کنند. برای انجام دقیق این سنت زیبا، باید تمام اعضای خانه نسبت به رفتار همدیگر نظارت داشته باشند. به یکدیگر توصیه به نیکی و نیک گفتاری کرده و برای اصلاح رفتار افراد در کانون خانواده صبر را سرلوحه خود قرار دهند که خداوند متعال میفرماید: انسانها دائماً در حال خسارت دیدن هستند مگر آنان که ایمان آورده و عمل نیک انجام دهند و سفارش به حق و سفارش به صبر کنند.
پس تکنیک قرآنی این است که در خانواده توصیه به حقگویی و حق پذیری و بیان سخنان نیک کنیم و در این راه ضمن توصیه اهل خانه به صبر و بردباری، در راه اصلاح خود و دیگر اعضا خانه صبور باشیم که فرمود: «تواصوا بالحق و تواصوا بالصبر.»
پیشنهاد میشود برای ایجاد جذابیت در ایام رمضان چالش گفتار نیک و رفتار نیک که عصاره همه توصیههای اخلاقی بزرگان دین ماست برگزار شود. اعضای خانواده باید در این چالش شرکت کنند که در آن هر کس در طول روز سعی کند نکات مثبت و انگیزشی و محبتآمیز را به دیگر اعضای خانواده بگوید و آنها را در دفتری ثبت کرده و در پایان روز یا هفته، زیباترین نکات و جملات با رأی و نظر تمام اهل خانه برگزیده و به نحو شایسته و مناسب تقدیر شود. مطمئناً با تمرین و ادامه این سنت حسنه نبوی بعد از گذشت یک ماه نواقص کلامی رفتاری اهالی خانواده جبران شده و زندگی خانوادگی از کیفیت مطلوبتری برخوردار خواهد شد.
سوم پرهیز از غیبت و قضاوت است، چنانکه اعضای خانواده میتوانند درباره عواقب منفی غیبت و قضاوت منفی نسبت به یکدیگر یا افراد دیگر صحبت کنند و در این مورد توافق کنند که این رفتارها را در زمان روزهداری کاهش دهند و از تکنیک تشویق و تنبیه استفاده کنند.
مورد آخر نیز تمرین کنترل خشم و عصبانیت است. با توجه به روزهداری، اعضای خانواده میتوانند به یکدیگر پیشنهاد دهند که زمان عصبانیت یا ناراحتی مدیریت کنند و به جای واکنشهای تند، به آرامی و با تفکر پاسخ دهند. یا هنگام خشم طبق دستور دین تغییر حالت بدهند، محیط را برای دقایقی ترک کنند یا اگر ایستادهاند بنشینند، آب بنوشند و نفس عمیق بکشند و به نکات مثبت طرف مقابل توجه کنند و در کل میتوانند تمرین کنند که در هنگام بروز عصبانیت، چند لحظه صبر کنند و از زبان خود محافظت کنند.
