اگر دیماه۱۴۰۴ را فقط با عینک گرانی، نارضایتی یا تجمع خیابانی نگاه کنیم، داریم صورتمسئله را ناقص میبینیم. آنچه در این ماه رخ داد، بیش از آنکه یک اتفاق صرفاً امنیتی باشد، یک جنگ بر سر ذهنها بود؛ جنگی بر سر اینکه مردم چه چیزی را ببینند، چگونه ببینند و در نهایت چه برداشتی از کشورشان داشته باشند.
در دنیای امروز، خبر همیشه از واقعیت عقبتر است. این «روایت» است که جلوتر حرکت میکند، یعنی قبل از اینکه یک اتفاق درست فهمیده شود، دهها روایت آماده درباره آن در فضای مجازی میچرخد و ذهن مخاطب را شکل میدهد، به همین دلیل میدان اصلی دیماه نه خیابان، بلکه فضای رسانه و شبکههای اجتماعی بود.
در این فضا، مسئله فقط این نبود که چه اتفاقی افتاده است، مسئله مهمتر این بود که کدام تصویر از اتفاقات برجسته میشود. صحنههای خشم، تخریب و ناکارآمدی بارها و بارها بازنشر شد، اما نشانههای اصلاح، پیگیری مشکلات یا حتی موفقیتها یا دیده نشد یا با تمسخر کنار زده شد. نتیجهاش القای این حس خطرناک بود که گویا هیچ چیز در کشور درست کار نمیکند.
همزمان، نارضایتیهای واقعی مردم که انکارشدنی نیست، از حالت «مطالبه قابل حل» خارج و به شکل «بنبست کامل» نمایش داده شد، یعنی به مخاطب گفته شد مسئله فقط گرانی یا ضعف مدیریت نیست، بلکه کل ساختار مشکل دارد و امیدی به اصلاح وجود ندارد، این دقیقاً همان نقطهای است که جنگ رسانهای وارد مرحله جدی میشود.
تکنیک دیگر، تغییر زبان مسئله بود. مشکلات اقتصادی و معیشتی آرامآرام به خشم هویتی و سیاسی تبدیل شد. وقتی مسئله هویتی میشود، گفتوگو سخت و دوقطبیسازی آسان میشود. جامعه به دو اردوگاه سادهسازی میشود: قهرمان و ضدقهرمان. این سادهسازی، واقعیت پیچیده جامعه را نابود میکند.
در کنار همه اینها، قاببندی ثابت فروپاشی تکرار شد؛ هر مشکل نشانه پایان، هر خطا قاعده، هر نقد نفی کلیت. در این قاببندی، حتی مبارزه با فساد هم نه بهعنوان مسیر اصلاح، بلکه بهعنوان سند ناامیدی تصویر میشود.
دیماه ۱۴۰۴ را باید هم در زمین واقعیت دید و هم در زمین روایت. اگر فقط یکی از این دو را ببینیم، تحلیل ناقص خواهد بود. بازسازی اعتماد عمومی نه با بزک کردن واقعیت ممکن است و نه با سیاهنمایی آن. راهش شفافیت، عدالتورزی واقعی و روایت منظم پیشرفتها در کنار بیان صادقانه ضعفهاست. نبرد امروز، بیش از آنکه بر سر خیابان باشد، بر سر ذهن و ادراک مردم است.
