جوان آنلاین: طبق آمار و ارقام بانک مرکزی، رشد اقتصادی ایران در بهار ۱۴۰۲ با نقش بخش نفت و گاز به هشتدرصد رسیده است و این اولین بار است که بعد از تحریمهای سال ۲۰۱۸، ایران به چنین رقمی از رشد رسیده است و دادهها و آمار و ارقام خروجی مربوط به تجارت نفت و گاز ایران، نشان از تداوم این رشد در فصول تابستان و پاییز ۱۴۰۲ نیز دارد. اما مهمترین نکته این است که ایران چگونه و با پیگیری چه سیاستی به این رشد اقتصادی رسیده است و همچنین اینکه این رویکرد آیا امکان توسعه بیشتر را دارد؟ از طرفی عمده کشورهای عضو پیمان شانگهای و بریکس دارای کمبود و خلأ انرژی هستند و محوریت همکاری با ایران در این زمینه بسیار مهم است؛ همچنین ایران طی یک سال اخیر قراردادهایی در جهت بازسازی پالایشگاههای مستهلک شده در کشورهای عضو پیمان شانگهای نظیر ونزوئلا، کوبا، ازبکستان و همچنین آفریقای جنوبی را آغاز کرده است. همچنین ایران با محوریت قرار دادن سیاستهای جدید نفتی خود و تسویه مبتنی بر اخذ فرآوردههای نفتی خروجی پالایشگاههای بازسازی شده و مینیریفاینریها، به شریک بزرگی برای کشورها و اقتصادهای نوظهور دنیا تبدیل خواهد شد.
یکی از مهمترین محورهای برنامه هفتم توسعه، مسئله رشد اقتصادی هشت درصدی سالهای اجرای برنامه است؛ موضوعی که نشان از محوریت قرار گرفتن توسعه اقتصادی کشور بعد از یک دهه سکون و عقبگرد اقتصاد ایران در دهه ۹۰ دارد. مشکل بزرگی که ایران در دهه قبلی با آن روبهرو بود و موجب شد که نه تنها رشد اقتصادی کسب نکنیم، بلکه حجم اقتصاد ایران کوچکتر نیز شود، به دلیل تفکر حاکم برای رفع تحریمها با مذاکره کردن بوده است؛ زمین بازی در این پارادایم فکری، تمرکز بر تحریمها و نتوانستن در رفع اثرات آن بر تجارت کشور است. این تفکر غلط موجب شد به جای سیاستگذاری مبتنی بر مقابله هدفمند با تحریمها، به سمت رفع تحریمها با مذاکره و تمرکز و سیاستگذاری مبتنی بر مذاکره جلو برویم و نتیجه آن در دهه سوخته ایران با تفکری سوختهتر کاملاً مشخص است.
بالعکس تفکر حاکم بر دهه سوخته ۹۰ ایران که با عقبگرد در اقتصاد کشور و کوچک شدن اقتصاد ایران و سفره مردم همراه بود، دولت سیزدهم با تکیه بر تغییرات مهم بینالمللی و بازی موفقیتآمیز در زمین جدید، به سمت عقد قراردادهای مهمی در توسعه تجارت با کشورهای مختلف دنیا قدم برداشته است که پیوستن ایران به پیمان شانگهای و همچنین عضویت در بریکس نشان از بازی جدید در جهت خنثیسازی تحریمهای غرب علیه ایران است.
در این زمین بازی جدید باید با ابزارهای جدید نیز وارد شد؛ دیگر ابزارهای سنتی مربوط به دهه ۸۰ و ۹۰ اقتصاد ایران به درد این زمین بازی جدید نمیخورد و محوریت اصلی توسعه کشور باید به فکر استفاده از ابزارهای جدید باشد؛ ابزارهایی که بتواند جنس حضور ایران را در کشورهای عضو پیمان شانگهای و بریکس تضمین کند و از طرفی نیاز این کشورها نیز در حوزههای مختلف پوشش دهد و رفع کند.
بازارهای سنتی نفت خام برای ایران کارکرد لازم ضدتحریمی را نداشتند و همین مسئله موجب شده بود که در سالهای اخیر، تجارت نفت خام ایران به شدت آسیب ببیند و با مشکل روبهرو شود، اما رویکرد نوین ایران در زمینه بازمعماری تجارت انرژی خود موجب شده است که ایران در آستانه یک رکوردشکنی در تجارت نفت خام همزمان با تشدید تحریمهای غرب علیه ایران باشد.
سیاست ایران مبتنی بر یافتن مشتریان متعدد ذرهای، اما با بازار تضمینی و ثابت و همچنین استراتژی تخفیف برای خرید نفت ایران توسط مینیریفاینریها سبب شده است که عمده پالایشگاههای کوچک مقیاس خصوصی شرق آسیا به سمت نفت ایران بیایند؛ این رویکرد کلیدی علاوه بر متنوعسازی مبادی تجارت نفت خام ایران، یک رویکرد ضدتحریمی در زمینه تسویه مالی نیز فراهم کرده است. همچنین علاوه بر این رویکرد، ایران به سمت بازارسازی تضمینی مبتنی بر نوسازی و بازسازی ظرفیت غیرفعال زیرساختهای پالایشی مستهلک شده قاره امریکای جنوبی و آفریقا نیز رفته است؛ بازاری مهم و کلیدی که در این رویکرد نیز مسئله تسویه مالی صادرات نفت از طریق تبادل نفت خام با فرآوردههای نفتی فرآوری شده در خروجی همین پالایشگاههای بازسازی شده انجام میپذیرد که موجب شده است که این رویکرد مهم علاوه بر به صفر رسیدن نفت خام شناور ایران و گسترش سه برابری تجارت نفت خام نسبت به ابتدای روی کار آمدن دولت سیزدهم، رشد اقتصادی قابل توجهی نیز کسب کند.
انرژی مزیت ایران برای نقشآفرینی در آینده
براساس پیشبینی IMF، در سال ۲۰۲۸ بیش از ۱۴۵ کشور دنیا از جمله همسایگان ایران با کسری حساب جاری مواجه خواهند شد که علت اصلی آن کمبود انرژی است. به استناد این اطلاعات، ایران در سال ۲۰۲۸ تراز حساب جاری مثبت دارد و منابع انرژی میتوانند یک مزیت قابل ملاحظه برای بازیگری در جهان به حساب بیاید. حساب جاری در ادبیات اقتصادی به معنای کاهش مابهالتفاوت صادرات و واردات، بهعلاوه مابهالتفاوت بهره سرمایه یا سود سهام دریافت شده از خارجیها یا پرداخت شده به آنان است.
تجارت انرژی ایران در سالهای اخیر به دلیل تحریمهای غرب با چالشهای قابل توجهی مواجه بوده است. بازارهای سنتی نفت خام در ارائه عملکرد ضد تحریم ناکافی بودند که منجر به آسیب و مشکلات در تجارت نفت خام ایران شد. با این حال، ایران رویکرد جدیدی را برای بازسازی تجارت انرژی خود اتخاذ کرده است که با وجود تشدید تحریمها، پتانسیل شکستن رکوردها در تجارت نفت خام را دارد. رویکرد جدید ایران در بازسازی تجارت انرژی خود، راهبردهای نوآورانهای را برای غلبه بر چالشهای ناشی از تحریمهای غرب نشان میدهد.
اهمیت نقشپذیری ایران در بازار انرژی قدرتهای نوظهور و استراتژی به کار گرفته شده در این زمینه به همراه محوریت بخش انرژی در توسعه و رشد اقتصادی ایران مورد توجه کنشگران قرار گرفته است.
باز طراحی تجارت انرژی ایران با همکاری و عضویت ایران در شانگهای و بریکس
محبتی یوسفی عضو هیئت رئیسه مجلس در گفتگو با «جوان» در مورد رشد اقتصادی بخش نفت و گاز ایران به عنوان پیشران توسعه اقتصادی کشور گفت: «هر کشوری یکسری مزیتها و فرصتها دارد قطعاً در کشور ما منابع زیر زمینی و ذخایر نفت وگاز و معادن از مهمترین ظرفیتهاست که در سنوات گذشته در مورد ذخایر نفت و گاز بیشتر خام فروشی کردیم که این خام فروشی مشکلاتی را نیز ایجاد کرد.»
عضو هیئت رئیسه مجلس شورای اسلامی اظهار کرد: «علاوه بر مسئله خام فروشی، عدم توجه به دیپلماسی چند وجهی در سیاست خارجی برای فروش نفت و گازمان در زمان تحریمها مشکلاتی را در حوزه اقتصادی نیز ایجاد کرد و بدتر از آن عدم توجه به ظرفیت کشورهای منطقهای نیز باعث گلایهمندی این کشورها شد. ما با ۱۵ کشور همسایه هستیم که جمعیت بیش از ۶۰۰ میلیون نفری را دارند که میتوانستیم از ظرفیت اینها بیشتر استفاده کنیم ولی این اتفاق نیفتاد.»
وی تأکید کرد: «خوشبختانه در این دولت چند اتفاق خوب افتاد. توجه به دیلپماسی چند وجهی و اینکه اهل برجام و مذاکره هستیم ولی همه موضوعات اقتصاد داخلی را به برجام گره نمیزنیم به خوبی انجام شد. در کنار این موضوع به دیپلماسی منطقهای و فرامنطقهای توجه کردیم که همین باعث احیا سواپ گاز و همچنین احداث پالایشگاههای فراسرزمینی و صادرات خدمات فنی و مهندسی در حوزه نفت و گاز شد.»
نماینده مردم اهواز در مجلس شورای اسلامی گفت: «انعقاد معاهدات و پیمانهای جدید و عضویت در گروههای همانند شانگهای و بریکس نیز دولت را برای پیشبرد اهدافش در فروش نفت وگاز کمک کرد. مهمترین نکته در این زمینه به کارگیری ابزارهای نوین ضدتحریمی ایران در حوزه انرژی و همچنین بازطراحی تجارت انرژی کشور و توسعه رشد اقتصادی و همکاری با کشورهای عضو پیمان شانگهای و بریکس است.»
وی تأکید کرد: «در واقع دولت توانست به خوبی به چشماندازی که برای رشد اقتصادی در حوزه نفت وگاز بود برسد. آن هم بعد از رخوت چندساله و گلهمندی برخی کشورها از ما که به صورت سنتی با ما مراودات مثبتی داشتند و به دلیل عدم توجه در دولت قبل موقعیتمان را از دست دادیم؛ و در برخی از موضوعات از ظرفیت آنها کمتر استفاده کردیم.»
وی خاطر نشان کرد: «امیدواریم نتیجه این اقدامات دولت در حوزه نفت و گاز را بر سرسفره مردم نیز ببینیم.»
بازطراحی تجارت نفت و گاز ایران، عامل اصلی توسعه همکاریها
روح الله متفکر آزاد در گفتگو با «جوان» در مورد رشد اقتصادی بخش نفت و گاز ایران به عنوان پیشران توسعه اقتصادی کشور گفت: «دولت سیزدهم در زمینه بازگرداندن نفت و گاز به ریل توسعه فرا نسلی اقدامات خوبی شروع کرده است. بخشهای از حوزه نفت وگاز که به دلیل تحریمهای دشمن و کم کاریهای که در داخل شده بود غیر فعال بودند با فعالسازی دولت جدید خودشان را نشان میدهند.»
عضو هیئت رئیسه مجلس شورای اسلامی اظهار کرد: «سیاستگذاریهای مجلس در زمینه حمایت از ایجاد و احداث پتروپالایشگاهها یا پالایشگاههای فراسرزمینی در این زمینه کمک کننده دولت بود. دست به دست دادن مجلس و دولت در این زمینه میتواند در شرایطی که ما احتیاج به سرمایهگذاری در بخشهای مختلف اقتصاد کشور داریم وافزایش GDP نقش مؤثری را بازی کند.»
وی تأکید کرد: «سیاستگذاری ما این است که اگر نفت و گاز پیشران اقتصادی شود صرفاً به عنوان پیشران اقتصادی عمل کند نه اینکه کل توسعه ما به نفت وگاز بیاید. در حال حاضر نفت وگاز سهل الوصلترین و جذابترین حوزه رشد اقتصادی کشور است. بازطراحی موفقیتآمیز تجارت نفت و گاز ایران دست برتر را در خنثی کردن تحریمها و رشد اقتصادی کشور داشته است و میتوان عنوان کرد که این سیاست و دیپلماسی موفق توانسته است، عامل اصلی توسعه همکاریهای حوزه انرژی و رشد اقتصادی این بخش پیشران اقتصاد کشور باشد.»
نماینده مردم تبریز در مجلس خاطر نشان کرد: «در حال حاضر نفت وگاز سهلالوصلترین و جذابترین حوزه برای تحقق توسعه و رشد اقتصادی کشور است.»
جمعبندی
ایران با تنوع بخشیدن به تجارت نفت خام خود و تمرکز بر یافتن مشتریان کوچک متعدد، بازار تضمین شده و باثباتی را برای نفت خود تضمین میکند. بازسازی پالایشگاهها در امریکای جنوبی و آفریقا، همراه با تسویه حساب مالی از طریق فرآوردههای نفتی فرآوری شده، رویکرد ضد تحریمی ایران را تقویت کرده و رشد اقتصادی را به همراه دارد. علاوه بر این، انرژی ایران در جهان آینده به خوبی از آن برخوردار است، زیرا میتواند نیازهای انرژی کشورها و اقتصادهای نوظهور را تأمین کند. ایران با استفاده از منابع انرژی فراوان خود میتواند نقش مهمی در تعامل جهانی داشته باشد و به توسعه اقتصادی کشورهای همکار کمک کند.
