جوان آنلاین: ۱۲ سال مدرسه رفتن بدون اینکه کاربردی داشته باشد؛ این نتیجه آن چیزی است که دانشآموزان بعد از ورود به کلاسهای درس و فارغالتحصیلشدن، کسب میکنند. آنها مطالبی را حفظ و برگههای امتحان را هم پر کردهاند، اما وقتی بعد از چند سال از آنها بپرسید که در مدرسه چه چیز یاد گرفتهاند، به جز اینکه بگویند سواد خواندن و نوشتن پیدا کردهاند، هیچ چیز دیگری را مطرح نخواهند کرد. قرار شده تا پس از این، ایرادات کتب درسی را معلمان و دانشآموزان به سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزش اطلاع دهند، اما آیا آنها نمیدانند عمده مطالب کتابهای درسی ایراد دارد، چراکه باید کمحجمتر و کاربردیتر شود؟ و سؤال دیگر اینکه آیا بعد از بیان این موارد در سامانهای که به این کار اختصاص دادهاند، اقدام مناسبی در جهت اصلاح آن انجام میشود؟
طی سالهای متمادی و بارها و بارها، نسبت به کمحجمتر شدن کتابها تذکر داده شدهبود. کارشناسان آموزش و پرورش مرتباً هشدار میدادند که این کتابها باید به طور اساسی تغییر کند. حتی این موضوع نیز چندینبار از سوی مقام معظم رهبری مورد تذکر قرار گرفتهاست. هر چند که گفته شد باید کتابهایی سبکتر و در عین حال کاربردیتر برای دانشآموزان تدوین شود تا آنها فرصت تحلیل و تفکر داشتهباشند و میان انبوهی از حفظیات و تکالیف بیشمار سردرگم نشوند، اما گوش مسئولان تصمیمگیرنده پذیرای شنیدن این حرفها نبود. هر چند ایجاد یک راه ارتباطی برای شنیدن ایرادات کتب درسی از زبان معلمان و دانشآموزان اقدام خوبی به نظر میرسد، اما کاش این اقدام، نمایشی نباشد و پس از آن اصلاحیات اساسی در این کتب در دستور کار قرار بگیرد.
نظرتان را اعلام کنید؛ تا جای ممکن اعمال میشود
روز گذشته علی لطیفی، رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی در شبکه ملی دانشآموزی شاد گفت: «فرایند تولید کتاب بسیار زمانبر و پیچیده است و هر کتاب درسی که برای بار اول آماده و چاپ میشود پس از گرفتن تأییدات لازم در شوراهای تخصصی با حضور صاحبنظران به صورت آزمایشی یک تا دو سال در تعداد محدودی از مدارس منتخب کشور تدریس میشود و پس از این مدت و گرفتن بازخورد از معلمان و دانشآموزان در خصوص محتوا، متن و حجم کتاب، اصلاحات احتمالی انجام و چاپ نهایی میشود.» او با بیان اینکه این روند برای تمامی ۹۹۰ عنوان کتاب درسی صورت میپذیرد، افزود: «دانشآموزان و همکاران ما در مدارس میتوانند از طریق سامانه نظرسنجی به آدرس www. nazar. roshd. ir وارد شوند و پایه و کتاب درسی مورد نظر خود را انتخاب و نظرات، پیشنهادات و ایرادات احتمالی را که به نظر میرسد، ثبت کنند. این نظرات در شوراهای تخصصی بررسی میشود و تا جایی که امکانپذیر باشد در کتابهای درسی اعمال خواهد شد.» پیش از این نیز وزیر آموزش و پرورش خبر از اصلاح کتب درسی با کمک دانشآموزان دادهبود. یکم مهرماه بود که رضا مرادصحرایی به موضوع اصلاح کتابهای درسی با کمک دانشآموزان اشاره کرد و گفت: «سامانهای در این راستا در سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی تعبیه شدهاست و دانشآموزان میتوانند نظر دهند.» حالا این سامانه راهاندازی شده و قرار است ایرادات کتب درسی را در خود ثبت کند، اما همانطور که رئیس سازمان پژوهش و برنامهریزی اعلام کردهاست: «این اصلاحات تا جایی که امکانپذیر باشد، اعمال خواهد شد.» شاید منظور مسئولان آموزش و پرورش از این اقدام، تنها اصلاح مواردی جزئی و نگارشی در متون کتب باشد تا در سالهای بعد آن را برطرف کنند و گرنه مشکلات متعددی در خصوص کتب درسی مطرح شده که توجهی به آن نشدهاست.
کمتر کارشناسی است که اعتراف نکردهباشد، عمده محتوای کتب درسی، تأثیری در زندگی و آینده دانشآموزان ندارد و این یک ایراد بزرگ است. در این زمینه نیز تذکرات پیدرپی داده شده، بررسیهایی بارها و بارها انجام شدهاست، اما متأسفانه ایرادات مطرح شده همچنان وجود دارد و زندگی و آینده دانشآموزان را تحتتأثیر قرار میدهد. گویا این روش تحصیلی برای برخی سود مالی هنگفت دارد و رقمی آنچنان درشت که ابایی ندارند سالهای زندگی و آینده کودکان و نوجوانان را به پایش قربانی کنند.
مؤلفان کتب درسی باید متخصص و توانمند باشند
یکی از موارد مهم در تألیف کتب درسی مناسب حضور مؤلفان کتب درسی متخصص و توانمند است؛ موضوعی که فرهاد کریمی، رئیس سابق پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش به آن اشاره کرده و گفتهاست: «بدنه کارشناسی وزارت آموزشوپرورش به خصوص دفاتری که باید کار تخصصی انجام دهند، نظیر دفتر تألیف کتابهای درسی، لازم است از نظر تخصص و توانمندی و اشراف به کار علمی تقویت شوند، دورههای آموزشی قوی ببینند، خبره و کاربلد باشند، به تحکیم فرایندها و روش علم برنامهریزی درسی در تألیف کمک کنند، تألیف را امری انحصاری ندانند و زمینه مشارکت جدی معلمان و گروههای آموزشی زبده در تألیف را فراهم کنند. در حال حاضر برنامه جدی برای استفاده از ظرفیت گروههای آموزشی نداریم.»
به طور قطع، بازبینی روش کاری کشورهای موفق و پیشرو در آموزش، در این راستا کمک شایانی خواهد کرد. روش برخی از این کشورها این گونه است که دانشآموز فقط در مدرسه، تعلیم میبیند و به دلیل اینکه کتب درسی متناسب با زمان کلاس تألیف شده، اصلاً نیاز نیست که دانشآموز با خود دفتر و کتاب ببرد و بیاورد. در مقابل، اما روش تدریس در کشور ما به گونهای است که باید دانشآموز هم در مدرسه و هم در خانه درگیر حفظیات شود و اصلاً فرصتی برای فکر کردن و تحلیل برایش باقی نمیماند. مسئولان تصمیمگیرنده باید در ابتدا از خودشان بپرسند که آیا نیازی به این حجم از اطلاعات درسی و بمباران کردن ذهن دانشآموزان با آن وجود دارد؟ نمیتوان مدعی شد آقایان در این مسیر قدم نگذاشتهاند، اما اینکه چرا بررسیهای انجامشده و نتایج مثبت آن تا به امروز آنطور که باید و شاید برای عملیشدن مورد توجه قرار نگرفته، سؤالی بیجواب است که به قیمت هدررفتن وقت دانشآموزان و هزینه برای کشور شدهاست.
