ایران در تیرماه ۱۴۰۲ در بیستوسومین نشست سران سازمان همکاری شانگهای در «دهلینو» به شکل رسمی به عنوان نهمین عضو اصلی این سازمان مهم منطقهای پذیرفته و معرفی شد و پرچم ایران در کنار پرچم هشت عضو اصلی دیگر در برابر مقر دبیرخانه این سازمان در پکن به اهتزاز درآمد. سازمان همکاری شانگهای رامیتوان نتیجه فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و ایجاد خلأ امنیتی در کشورهای جهان شرق در برابر غرب ارزیابی کرد. روسیه برای پر کردن خلأ امنیتی ایجادشده از فروپاشی شوروی با همکاری چین و جمهوریهای آسیایمرکزی این سازمان را در سال ۱۹۹۶ بنا نهاد. در واقع با اطمینان میتوان ادعا کرد جهان تکقطبی برای اینکه به صلح و ثبات جهان منجر شود، نیاز به نوعی وزنه تقابل در مقابل تنها ابرقدرت یکجانبهگرا داشت و سازمان همکاری شانگهای در حالی که هیچ کشوری را هدفگیری نکرده، نماینده یک مرجع قدرتمند در امور جهانی بوده و حداقل به عنوان یک وزنه تعادل موفق به برقراری توازن شده است.
وزنه متوازنکننده ایران
هر چند چین و روسیه به عنوان اعضای اصلی این سازمان هر دو در زمره قدرتهای جهانی و از رقبای اصلی ایالاتمتحده هستند، اما میتوان گفت که عضویت ایران نیز به عنوان یک قدرت منطقهای وزن متقابل بین این کشور و شانگهای را افزایش میدهد. وزن متقابل ایران و شانگهای از جمله در اهداف سیاسی و امنیتی با محوریت مهار یک جانبهگرایی ایالاتمتحده است. ایران در چند دهه گذشته همواره در منطقه غرب آسیا مخالف اصلی سیاستهای یکجانبه واشنگتن بوده است. بسیاری از صاحبنظران، مخالفت با رویکرد یکجانبه امریکا را مهمترین هدف سازمان شانگهای میدانند. در واقع این موضوع در میان مقامهای امریکایی جا افتاده که شانگهای ابزار قدرتهای رقیب برای اجرای سیاست ضدامریکایی آشکار در مناطق پیرامونی است، بنابراین سازمان شانگهای از این نظر که به عنوان یک نیروی قدرتمند در مقابل هژمونیگرایی و سیاست قدرت است، دارای اهمیت است. این سازمان به حق کشورها برای توسعه دادن سیاستها، اقتصادها و جوامعشان به روش خود احترام میگذارد و مخالف استفاده از قدرت اجرایی حقوق بشر یا حقوق بشردوستانه با هدف دخالت در امور داخلی کشورهاست. در بیانیه اخیر شانگهای در جولای ۲۰۲۳ تأکید شد که تحریمهای یکجانبه اقتصادی برخلاف قوانین بینالملل است و بر روابط جهانی تأثیر منفی میگذارد. مخالفت شانگهای با اقدامات برای اعمال محدودیتهای تجاری که تهدیدی برای اقتصاد جهانی و سیستم چندجانبه تجاری است، شاهد دیگری بر این موضوع است. چه اینکه کشورهای عضو شانگهای بر پیشبرد توسعه یک اقتصاد جهانی باز، تضمین دسترسی عادلانه به بازار و حمایت از سیستم تجاری چندجانبه تأکید کردند، لذا عضویت ایران در شانگهای میتواند علاوه بر منطقه آسیای مرکزی، حوزه فعالیت این سازمان را در غرب آسیا که عمده متحدان ایالاتمتحده در آن حضور دارند، گسترش دهد. در برهه کنونی، برای چین عضویت تهران در شانگهای فرصت مناسبی برای همکاری امنیت منطقهای در افغانستان فراهم میآورد، روسیه نیز که درگیر جنگ اوکراین است، مشارکت ایران را از نظر ایجاد محدودیت برای حضور امریکا در منطقه حائز اهمیت میداند.
همتکمیلیهای شانگهای در حوزههای اقتصادی و کریدوری نیز شایان توجه است. ایران در حوزه انرژی (ذخایر کشفشده و قابل استحصال نفت و گاز طبیعی) در کنار روسیه از منابع اصلی تأمینکننده است. از سوی دیگر کشورهای آسیایمرکزی نیز در این حوزه از ذخایر مناسبی برخوردار هستند. این ویژگی با توجه به نیاز روزافزون چین به عنوان بزرگترین مصرفکننده انرژی و تحولات انرژی پس از جنگ اوکراین به ویژه از سوی اتحادیه اروپا و به طور کلی بازار جهانی انرژی حائز اهمیت است. در سوی دیگر، اهمیت دیگر عضویت ایران در شانگهای برای سایر اعضا، در موضوع مسیرهای کریدوری است. از جمله برای چین، ورود ایران به سازمان شانگهای از نظر دسترسی به بنادر دریای سیاه و همکاری بیشتر با کشورهای غرب آسیا که شرکای اصلی انرژی این کشور هستند دارای اهمیت است. حضور ایران همچنین چشمانداز جدیدی را پیش روی اعضای شانگهای در آسیای مرکزی از جمله به کریدور ایران در بندرعباس و بندر چابهار قرار داده که منتهی به ارتباطات دریایی بینالمللی میشود.
عضویت در شرایط تقابلی غرب با روسیه و چین
موضوع دیگر اینکه چین و روسیه به دلیل روند تقابل و امنیتیشدن مناسبات با غرب، الحاق ایران به این سازمان را مفید میدانند. تنش بین امریکا و چین از دوره ترامپ افزایش یافته است. شی جین پینگ، رئیسجمهور چین در پایان نشست سران شانگهای در سال ۲۰۱۸ با استقبال از تجارت آزاد خطاب به امریکا گفت که «ما باید از سیاستهای خودخواهانه، کوتهنظرانه، خرد و بسته دوری کنیم. ما باید مقررات سازمان تجارت جهانی را حفظ و از سیستم چندجانبه تجاری حمایت کنیم و یک اقتصاد باز جهانی بسازیم. ما باید از روحیه جنگ سرد و تقابل بین بلوکها دوری کنیم. کشورها باید در برابر اقداماتی قرار بگیرند که هدف آن امنیت کامل در یک کشور به بهای ناامنی کشورهای دیگر است.» رئیسجمهور چین در واقع کوشید در تقابل با سیاست ترامپ، چین را به عنوان مدافع تجارت باز نشان دهد، این در حالی بود که در همان مقطع تنش بین رهبران غربی در هفت کشور صنعتی جهان موسوم به G۷ بر سر مسائل تجاری افزایش یافت.
چین همچنین به رغم بیش از ۵۰۰ میلیارد دلار صادرات سالانه به امریکا، در حوزههای پیرامونی امنیت سرزمینی و موجودیتی خود با رویکردهای مداخلهجویانه واشنگتن از جمله در موضوع تایوان مواجه است. امریکا در جدیدترین اقدام خود در ژوئن ۲۰۲۳ توافقی تجاری با تایوان به امضا رساند که با عنوان «ابتکار تجارت قرن بیستویکم ایالاتمتحده و تایوان» مهمترین گام در روابط تجاری دو طرف از زمان الحاق تایوان به سازمان تجارت جهانی محسوب میشود. هدف اصلی در این توافق تسهیل مبادله کالا بین تایوان و ایالاتمتحده از طریق کاهش تشریفات اداری در گمرکات و کاهش زمان انتظار در مرزها و نیز تقویت تجارت و سرمایهگذاری بین مشاغل کوچک و متوسط در ایالاتمتحده و تایوان است. به نظر میرسد با وجود این تهدیدات، هر گونه افزایش در حوزه عمل چین از جمله تقویت شانگهای با عضویت ایران از سوی چین مورد استقبال قرار میگیرد.
تقابل امنیتی پیرامون روابط روسیه و غرب نیز از جمله در موضوع اوکراین و گسترش ناتو به مرزهای روسیه افزایش یافته است تا جایی که روسیه برای به چالش کشیدن سیاستهای غرب از نیروی نظامی استفاده کرده و ناتو نیز متعهد شده است حضور نظامی خود را در کشورهایی که با روسیه هم مرز هستند، تقویت کند. این سیاست در قالب مهار مسکو و مبتنی بر آن است که روسیه نباید برای خود حوزه نفوذ پیرامونی تعریف کند. افزایش تحرکات ضدروسی، این گونه قریب به اتفاق رهبران روسیه را نیز در مورد واقعیت دخالت امریکا و اتحادیه اروپا در پیرامون روسیه متقاعد کرده است. در این شرایط، حمایت روسیه از عضویت ایران در شانگهای نیروی جدید ضدغربی را وارد معادلات قدرت در این سازمان کرده است که میتواند در مقابله با سیاستهای نظامی، تحریمی و به طور کلی تهدیدزای غرب دارای کارکرد باشد.
