رویکرد و بنای اصلی دولت سیزدهم در دو سال گذشته تمرکز بر فراریان مالیاتی با استقرار نظام مالیاتی هوشمند بوده است که بار مالیات حقوقبگیران و بخش حقیقی و مولد اقتصاد را نیز کاهش دهد، در عین حال گروههایی که درآمدهای سوداگرایانه بالایی دارند و مشمول مالیات هستند، اما فرار مالیاتی دارند، مؤدیان اصلی کشور شوند تا عدالت مالیاتی برقرار شود.
یکی از اقدامات کلیدی در زمینه اصلاح نظام مالیاتی، حذف نظام مالیاتی ممیزمحور و تکیه بر دادههای متقن خروجی تراکنشها و جریان کالایی هر یک از مشاغل و استقرار نظام مالیاتی هوشمند است. در همین زمینه دولت سیزدهم از آغاز به کار خود، با تمرکز بر ایجاد شفافیت در زمینه تراکنشهای بانکی و همچنین اجرای کامل قانون سامانه مؤدیان و پایانههای فروشگاهی به دنبال تحقق این نظام اطلاعاتی جامع در زمینه اخذ مالیات بوده است تا علاوه بر اخذ مالیات مبتنی بر درآمد واقعی افراد و عادلانه کردن نظام مالیاتی، در زمینه شناسایی مؤدیان مالیاتی جدید و همچنین کاهش فرار مالیاتی نیز گامهایی بردارد. با این دو اصلاح کلیدی در دو سال اخیر به میزان ۲میلیونو ۴۰۰هزار مؤدی مالیاتی جدید شناسایی شده است، این در حالی است که این میزان از ابتدای دهه ۹۰ تا پیش از آغاز دولت سیزدهم یعنی در طول ۱۱ سال اخیر حدود ۳۶۰هزار مؤدی جدید بوده است که نشان از اهمیت اصلاحات اقتصادی بزرگ صورتگرفته از طرف سازمان امور مالیاتی و وزارت اقتصاد دولت سیزدهم دارد.
کاهش فرار مالیاتی در مشاغل خاص با درآمدهای کلان
افزایش درآمدهای مالیاتی بدون فشار بر مردم برای دولتها از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است، زیرا درآمدهای مالیاتی نقش اساسی در تأمین منابع مالی دولت برای ارائه خدمات عمومی، توسعه اقتصادی و رفاه اجتماعی دارند. تمرکز بر کاهش فرار مالیاتی مشاغل خاص با درآمدهای کلان نیز از رویکردهای اصلی دولت است که این هدف را دنبال میکند. در دولت سیزدهم پیشرفت قابل توجهی در زمینه اخذ مالیات و کاهش فرار مالیاتی طی دو سال اخیر حاصل شده است. دولت اقداماتی را برای اصلاح نظام مالیاتی با حذف رویکرد حسابرسی محور انجام داده است. در عوض، تمرکز به سمت تکیه بر دادههای قابل اعتماد در مورد معاملات و جریان کالا برای هر کسب و کار تغییر کرده است. این تغییر به سمت رویکرد دادهمحور اجازه میدهد تا شفافیت و دقت بیشتری در جمعآوری مالیات وجود داشته باشد.
اجرای فاز اول سامانه مؤدیان و استفاده از پایانههای فروشگاهی در کنار ساماندهی دستگاههای پوز حقیقی در دستیابی به این اصلاحات تأثیر بسزایی داشته است و اصلاح نظام مالیاتی در جهت هدفمند شدن و عادلانه شدن را به ارمغان آورده است. همچنین با اجرای این اصلاحات، دولت قادر خواهد شد پایگاه داده جامعی از مؤدیان مالیاتی داشته باشد که مدیریت و اجرای مؤثر مالیاتی را تسهیل میکند. از سوی دیگر پایانههای فروشگاهی مکانیسمی برای ردیابی تراکنشها و اخذ مالیات در محل فروش فراهم میکنند. با یکپارچهسازی این سیستمها، دولت میتواند دادههای بیدرنگ درباره فعالیتهای اقتصادی جمعآوری کند و این امر باعث میشود فرار مالیاتی مورد توجه قرار نگیرد.
اجرای فاز اول سامانه مؤدیان و ساماندهی دستگاههای پوز
محمدعلی شایاناصل، کارشناس اقتصادی با اشاره به اهمیت به رفتار درآوردن فراریان مالیاتی به «جوان» میگوید: «به رفتار درآوردن فراریان مالیاتی چالش مهمی برای دولتهای مختلف در سراسر جهان بوده است. یکی از راهکارهای مهم در جهت اصلاح نظام مالیاتی و افزایش درآمدهای مالیاتی مسئله کاهش فراریان مالیاتی و شناسایی مؤدیان جدید مالیاتی بوده است. همچنین در رابطه با اهمیت اصلاح نظام مالیاتی با تمرکز بر کاهش کسری بودجه و به منظور ایجاد منابع مالی پایدار در بودجه سالانه، درآمدهای مالیاتی نقش اساسی دارد. با این حال، بسیاری از دولتها برای تحقق بخشیدن به پتانسیل کامل درآمدهای مالیاتی به سمت تکمیل اطلاعات کامل مالیاتی رفتهاند تا بتوانند فرار مالیاتی را کاهش دهند. در مورد دولت سیزدهم نیز از زمان روی کار آمدن به دنبال اجرای سامانه مؤدیان و ساماندهی دستگاههای پوز فروشگاهی و استقرار کامل قانون پایانههای فروشگاهی به عنوان مهمترین راهکار در شناسایی و کاهش فرار مالیاتی بودند که این اقدام مهم نیز از ابتدای دولت سیزدهم و در وزارت اقتصاد کلید خورد.»
این کارشناس اقتصادی در تبیین دلایل شکلگیری فرار مالیاتی تأکید میکند: «یکی از موانع اصلی مبارزه با فرار مالیاتی، نبود اطلاعات مالیاتی کامل از عملکرد کسب و کار و درآمد افراد بوده است. این عدمشفافیت به مردم این امکان را داده است که درآمدهای خود را پنهان نگه دارند و در نتیجه درآمدهای مالیاتی بالقوه را از دست دهند. برای رفع این مشکل، تکمیل اطلاعات مالی و کالایی هر کسب و کار یضروری است. با این کار شناسایی کامل درآمدهای مردم و استقرار یک نظام مالیاتی جامع و دقیق امکانپذیر میشود.»
وی میافزاید: «ایجاد یک سیستم مالیاتی هوشمند گامی مهم در جلوگیری از فرار مالیاتی و افزایش انطباق مالیاتی است. این سیستم برای جمعآوری و پردازش اطلاعات مربوط بر فناوریهای پیشرفته و سیستمهای تقاطع دادهها متکی است. با دور شدن از دخالت کارشناسان مالیاتی در تعیین مالیات و اتخاذ رویکردی خودکارتر و مبتنی بر داده، دولت میتواند به طور مؤثر فرصتهای فرار مالیاتی را کاهش دهد. پیادهسازی یک سیستم مالیاتی هوشمند، مقامات را قادر میسازد مالیات واقعی را از مشاغلی که به دلیل فرار از تعهدات مالیاتی خود بدنام بودهاند، دریافت کنند.»
این کارشناس اقتصادی تأکید میکند: «نتایج این اصلاحات قابل توجه بوده است. دولت سیزدهم تنها در دو سال گذشته ۲ میلیونو ۴۰۰هزار مؤدی جدید شناسایی کرده است. این رقم افزایشی قابل توجه نسبت به ۱۱ سال گذشته است که در آن تنها ۳۶۰هزار مؤدی جدید شناسایی شدند. این ارقام نشاندهنده اثربخشی اصلاحات اقتصادی سازمان امور مالیاتی و وزارت اقتصاد در دولت سیزدهم است.»
شایاناصل خاطرنشان میکند: «علاوه بر این، این اصلاحات نه تنها پایه مالیاتی را گسترش داده، بلکه به عادلانهتر کردن نظام مالیاتی نیز کمک کرده است. با شناسایی دقیق مالیاتدهندگان جدید و کاهش فرار مالیاتی، بار مالیات به طور عادلانه بین افراد و مشاغل توزیع میشود. این حس انصاف را تقویت و پیروی از تعهدات مالیاتی را تشویق میکند. در نتیجه، ساماندهی دستگاههای پوز حقیقی و اتصال هر دستگاه پوز به یک مؤدی مالیاتی در کنار راهاندازی سامانه مؤدیان و پایانههای فروشگاهی در کاهش فرار مالیاتی در دولت سیزدهم مؤثر بوده است. از طریق این اصلاحات، دولت توانسته است تعداد قابل توجهی از مالیاتدهندگان جدید را شناسایی کند و شفافیت و عادلانهبودن سیستم مالیاتی را افزایش دهد. با ادامه اولویتبندی این طرحها، دولت میتواند فرار مالیاتی را بیشتر کاهش دهد و درآمدهای مالیاتی پایدار را برای توسعه کشور تضمین کند.»
جمعبندی
به نظر میرسد دولت در حوزه اصلاح نظام مالیاتی کشور، رهیافت امیدوارکنندهای در پیش گرفته است و برایند این فرایند، تحقق شفافیت و عدالت مالیاتی خواهد شد.
