چند روز پیش تناسبی شدن انتخابات مجلس تهران پس از کشوقوسهای فراوان در صحن مجلس تصویب شد.
در این مدل هیچ تغییری در شیوه رأیدهی مردم ایجاد نمیشود، یعنی هر شهروند میتواند ۳۰ نفر از یک لیست یا تلفیقی از چند لیست در برگه رأی خود بنویسد. شمارش آرا نیز تغییری نخواهد کرد و هر نامزد آرای مخصوص خود را دارد. تنها تفاوت در نحوه تعیین برنده است. هر لیست متناسب با درصد آرای کسبشده (نسبت جمع رأی نامزدهای آن لیست به کل رأی نامزدهای تهران) میتواند از کرسیهای انتخابات سهم کسب کند. برای مثال جمع رأی لیست اعتدال در سال ۱۳۹۴ با فرض تناسبی بودن، حدود ۳۶ میلیون و سهم آنها حدود ۱۷ کرسی و جمع رأی لیست اصولگرایان حدود ۲۲ میلیون و سهم آنها ۱۱ کرسی و دو کرسی سهم مستقلین میشد. از هر لیست نامزدهایی که بیشترین رأی را کسب کرده باشند تا سقف سهم آن لیست به مجلس وارد میشوند. این تغییر در صورت تأیید در شورای نگهبان و هیئت عالی نظارت مجمع، برای اولین بار بعد از انقلاب میتواند نظام انتخابات را دستخوش تغییر کند. سؤال این است که آیا شورای نگهبان و هیئت عالی نظارت آن را تأیید میکنند؟ برخی از مهمترین موارد مدنظر این دو نهاد عبارتند از: مشارکت، مشکلات امنیتی و قومیتی، هزینههای اجرا، عدالت انتخاباتی و دومرحلهای بودن.
طرح حاضر به وضوح منجر به افزایش مشارکت میشود، چون از یک سو جریانات مختلف تلاش میکنند برای یک کرسی بیشتر هم که شده طرفداران خود را به پای صندوقهای رأی بیاورند و از سوی دیگر شهروندان احساس میکنند رأی آنان حتی در مقیاس کم میتواند منجر به تغییر در نتیجه شود. مدل جدید به واسطه مشارکت و حضور جریانات مختلف سیاسی در تهران، قدرت، امنیت و اتحاد مردم در انتخابات را بیشتر میکند. با این مدل تقریباً هرگز شاهد قهر یک بخشی از مردم با صندوق رأی نخواهیم بود، از این رو این مدل بر ثبات امنیتی میافزاید. همانگونه که مطرح شد از آنجا که نه در ثبتنام و نه در تأیید صلاحیت و نه در شمارش تغییری حاصل نمیشود، این مدل افزایش هزینههای اجرای انتخابات را در پی ندارد.
مسئله مهم و قابل بحثی که وجود دارد، عدالت انتخاباتی است. در وضعیت فعلی با تعداد بسیاری رأی روبهرو هستیم که هیچ نمایندهای در مجلس ندارد. در یک مثال فرضی ممکن است ۴۹ درصد مردم تهران به یک جریان رأی دهند، اما این جریان یک نفر نماینده هم نداشته باشد. طبعاً وضعیت فعلی خلاف عدالت انتخاباتی است. باید توجه کرد که فرهنگ انتخابات در تهران فوقالعاده سیاسی است، یعنی مردم بیش از آنکه به افراد رأی دهند، به لیستها و جریانها رأی میدهند. در چنین شرایطی شمارش اکثریتی منجر به بیعدالتی میشود که این ایراد در مدل جدید اصلاح شده است. شورای نگهبان در سال ۹۸ در بیانیهای اعلام کرد که با تناسبی شدن انتخابات مخالف نیست. در مورد دومرحلهای شدن نیز نظر مجمع مشورتی فقهی شورای نگهبان در سال ۹۸ قابل تأمل است؛ «سیاستهای کلی با توجه به قانون انتخابات سابق بوده است، مضافاً در حوزههای فرعی انتخابات دومرحلهای برگزار میشود و حد نصاب وجود دارد.» با ترسیم شرایط فوق به نظر میرسد شورا و مجمع میتوانند این طرح را تأیید کنند، در این صورت میتوانیم شاهد تحول بسیار مهمی در انتخابات مجلس باشیم.
* مشاور ارشد مرکز مطالعات پارلمان اندیشکده
حکمرانی شریف
