پایینبودن سواد رسانهای کشور، باعث نشر باورپذیری بالای اخبار جعلی و یکی از عوامل بحرانزا است و میتواند باعث چالشهای اجتماعی و سیاسی شود.
خبر جعلی یا «فیکنیوز» یکی از روشهای رسانهای است که میتواند باعث ایجاد التهابات اجتماعی شود. در جریان ناآرامیهای ماههای گذشته، بارها شاهد انتشار اخبار جعلی با هدف دامنزدن به اعتراضات و اغتشاشات بودهایم. اخبار دروغین که در قالب کشتهسازیها، خبر بازداشت افراد مختلف، انتشار اخبار تحریفشده از موضع نهادهای قانونی در مقابله با ناآرامیها و امثال آن منتشر میشد. اکنون با فاصله گرفتن از فضای ناآرام کشور، زمان مناسبی برای تجزیه و تحلیل راههای انتشار خبرهای جعلی، چگونگی مواجهه جامعه با آن و روشهای آگاهسازی مردم برای شناخت اخبار جعلی فراهم شدهاست. در همین راستا، چهارمین همایش ملی سواد رسانهای کشور، به طور تخصصی به موضوع اخبار جعلی پرداخت. اخبار جعلی محور همایش سواد رسانهای بود و کارگاهها و پنلهای تخصصی این همایش کشوری، به بررسی اخبار جعلی و ارتقای سواد رسانهای برای کاهش آثار مخرب اینگونه اخبار دروغین اختصاص یافت.
اکبر نصرالهی، استاد ارتباطات و دبیر کمیته علمی چهارمین همایش ملی سواد رسانهای کشور گفت: «نباید فکر کنیم سواد رسانهای مختص مردم است و اگر کشور با چالش و بحران در این زمینه مواجه است به این دلیل است که مردم سواد رسانهای پایینی دارند. این در حالی است که اگر سواد رسانهای آموزش داده و به شاخصهای آن توجه شود، در وهله نخست رسانهها و بعد مسئولان باید سواد رسانهای خود را ارتقا دهند.»
وی افزود: «متأسفانه تابآوری کشور در خصوص اخبار جعلی پایین است، در حالی که اگر سواد رسانهای مدیران بالا باشد، قدرت مانور تولیدکنندگان اخبار جعلی کاهش مییابد.»
نصرالهی با اشاره به اینکه اگر رسانهها اخبار درست را روایت کنند عرصه بر تولید و انتشار اخبار جعلی تنگ شده و قدرت مانور پیدا نمیکنند، خاطر نشان کرد: «راه مقابله با اخبار جعلی این است که از برخورد شعاری با سواد رسانهای بپرهیزیم.»
وی ادامه داد: «یکی از مهمترین مسائل و بحران کشور اخبار جعلی و کثرت این نوع خبرهاست و در وقایع اخیر میبینیم که اخبار جعلی بر خلاف گذشته که بیشتر منابع ناشناخته و غیرمسئول این اخبار را تولید میکردند، حتی برخی ویژندهای صاحبنام رسانهای هم تولیدکننده اخبار جعلی شدند، بیآنکه نگران بدنامی خود باشند و، چون سواد رسانهای مردم، رسانهها و مسئولان پایین است این اخبار هم به راحتی پذیرفته میشد.» نصرالهی گفت: «یکی از علتهای داغ بودن اخبار جعلی این است که مردم به منابع اصلی اعتمادی ندارند و به همین دلیل قدرت مانور افراد و کنشگران سیاسی و اقتصادی و رسانهای در این زمینه بیشتر میشود.»
وی تأکید کرد: «اینکه چرا اخبار جعلی تولید و منتشر میشود به دلیل پایین بودن سواد رسانهای است.»
نصرالهی افزود: «نباید مقوله مربوط به سواد رسانهای و مقابله با اخبار جعلی را محدود به وزارت خاصی بدانیم. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی باید به این مسئله توجه بیشتری کند، اما اگر مقوله مقابله با اخبار جعلی را محدود به دستگاهی بدانیم اشکال بزرگی است و همه حوزهها باید به این مسئله توجه داشته باشند.»
این استاد دانشگاه در ادامه گفت: «بخشی از جهاد تبیین بالا بردن آگاهی مردم در مواجهه با سونامی اخبار جعلی است و بنا به منویات مقام معظم رهبری آموزش سواد رسانهای بخشی از جهاد تبیین است و این اتفاق نمیافتد مگر اینکه به سواد رسانهای توجه کنیم و نگاه غیرشعاری داشته باشیم.»
نصرالهی خاطرنشان کرد: «شاید یکی از علتهای این تحرکات و ناآرامیهای اخیر کثرت اخبار جعلی بود که کنشگران رسانهای با توجه به شناختی که از جغرافیای ایران داشتند اقدام به انتشار آنها میکردند و اگر ما میگفتیم دروغ هستند، مردم اعتمادی نداشتند.»
دبیر علمی چهارمین همایش ملی سواد رسانهای با تأکید بر اینکه راه علاج این است که به مقوله سواد رسانهای و مجازی به طور خاص توجه کنیم، گفت: «باید سواد رسانهای از کودکان و مهدهای کودک و مدارس بیشتر مورد توجه قرار گیرد که متأسفانه در این زمینه هم کار نمایشی و شعاری انجام میشود. اگر برخورد هوشمندانه و سریع با این مقوله داشته باشیم باید به سواد رسانهای توجه جدی کنیم.»
