طبق اصول اعلام شده در منشور سازمان ملل متحد، شالوده آزادی، عدالت و صلح جهانی همانا به رسمیت شناختن منزلت ذاتی و حقوق مساوی و غیرقابل انکار همه اعضای خانواده بشری است.
با در نظر داشتن اینکه مردم ملل متحد اعتماد خود به حقوق اساسی بشر و منزلت و ارزش انسان را در منشور سازمان ملل متحدد مورد تأیید مجدد قرار دادهاند و عزم راسخ دارند، رشد اجتماعی و سطح زندگی بهتر توأم با آزادی گستردهتر را ترویج کنند، با اذعان به اینکه سازمان ملل متحد در اعلامیه جهانی حقوق بشر و در میثاقهای بینالمللی مربوط به حقوق بشر اعلام موافقت کرده است که همگان بدون هرگونه تبعیضی از نظر نژاد، رنگ، جنسیت، زبان، مذهب، عقاید سیاسی و دیگر عقاید، منشأ ملی یا اجتماعی، دارایی، تولد یا سایر خصوصیات سزاوار تمامی حقوق و آزادیهای مندرج در اسناد مذکور هستند. با یادآوری اینکه سازمان ملل متحد در اعلامیه جهانی حقوق بشر اعلام کرده است، دوران کودکی مستلزم مراقبت و مساعدت ویژه است. خانواده به عنوان گروه بنیادین جامعه و محیط طبیعی رشد و رفاه تمامی اعضای آن و به ویژه کودکان باید از حمایت و مساعدت لازم برخوردار شود به نحوی که بتواند مسؤولیتهایی را در جامعه کاملاً بر عهده گیرد.
کودک برای رشد کامل و هماهنگ شخصیت خود باید در محیط خانوادگی و رفتار (مملو) از خوشبختی، محبت و رشد یابد، با توجه به اینکه کودک باید برای زندگی فردی در اجتماع آمادگی کامل پیدا کند و در سایه آرمانهای اعلام شده در منشور سازمان ملل متحد و به ویژه صلح عزت مدارا، آزادی، برابری و همبستگی بزرگ شود. با در نظر داشتن اینکه ضرورت مراقبت ویژه برای کودک اعلامیه حقوق ژنو مورخ 1924 و در اعلامیه حقوق کودک مصوب مجمع عمومی در بیستم نوامبر 1959 تصریح شد و در اعلامیه جهانی حقوق بشر و در میثاق اجتماعی و فرهنگی و به ویژه ماده 10 و در اساسنامهها و اسناد سازمانهای تخصصی و سازمانهای بینالمللی مرتبط با رفاه کودکان به رسمیت شناخته شده است. با در نظر داشتن اینکه همانگونه که در اعلامیه حقوق کودک تصریح شد (و کودک) دلیل عدم رشد کامل جسمی و ذهنی، قبل از تولد و نیز پس از آن نیازمند و محافظت و مراقبت ویژه از جمله حمایت حقوقی مناسب است. با یادآوری مفاد اعلامیه اصول احتمالی و حقوقی مربوط به حمایت و رفاه کودک با اشاره خاصی به امر نگهداری توسط خانواده جایگزین، فرزندخواندگی ملی و بینالمللی مقررات سازمان مبتنی بر حداقل ضوابط برای دادرسی ویژه کودکان (مقررات پکن) و اعلامیه حمایت از زنان و کودکان در شرایط اضطراری و مخاصمات مسلحانه، با اذعان به اینکه در تمام کشورهای جهان کودکانی هستند که در شرایط فوقالعاده دشوار زندگی میکنند و اینگونه نیازمند توجه ویژه است.
وضعیت حقوق کودک در نظام
حقوق موضوعه ایران
برای ترسیم وضعیت حقوقی کودک در نظام حقوق موضوعه ابتدا قوانین و مقررات مختلفی که در مورد کودک وجود دارد اعم از آنکه درحمایت از وی باشد یا به ضرر وی مورد مطالعه و نقد و بررسی قرار میگیرد. سپس دستگاهها و سازمانهای دولتی که مسؤولیت اجرای قوانین و مقررات مذکور را بر عهده دارند و اقداماتی که در رابطه با کودک انجام داده یا میدهند مطالعه شده و در پایان، سازمانهای غیردولتی فعال در زمینه حقوق کودک، ظرفیتهای آنها و مشارکتی که میتوانند در حمایت از کودک با نهاد ملی داشته باشند تبیین میشود.
بند اول- قوانین و مقررات راجع به کودک
از میان قوانین موجود میتوان قانون اساسی، قانون مدنی، قانون مجازات اسلامی، قانون آیین دادرسی کیفری و سایر قوانین مربوط به حقوق کودک را نام برد. ذیلاً به مطالعه برخی از قوانین مذکور میپردازیم.
الف- قانون اساسی
قانون اساسی ایران بر خلاف حقوق زن که اصل مشخصی را به حمایت از آن اختصاص داده است (اصل 21) در مورد حمایت از کودک ساکت است. با وجود این عموم یا اطلاق، برخی از قوانین اساسی شامل کودک نیز میشود.
برای بررسی و احراز اینکه اصول مذکور با آنچه در کنوانسیون حقوق کودک پیشبینی شده است تا چه اندازه هماهنگی دارد و کودک ایرانی براساس قانون اساسی از چه حقوقی برخوردار است، توضیح مختصری درباره آن اصولاً ارائه میشود.
برخی از اصول مرتبط با کودک در قانون اساسی عبارتند از:
1- اصول 12 و 13
در این اصول تنها مذاهب اسلامی شناخته شده(حنفی، شافعی، مالکی، حنبلی، زیدی) و تنها اقلیتهای دینی شناخته شده(زرتشتی، کلیمی، مسیحی) نام برده شدهاند و در حدود قانون مجاز به انجام مراسم دینی خود بوده و در احوال شخصیه و تعلیمات دینی آزاد گذاشته شدهاند که طبق آیین خود عمل کنند.
اگر مفهوم مخالف این دو اصل آن باشد که سایر مذاهب اسلامی و نیز سایر اقلیتهای دینی که در قانون اساسی نام برده نشدهاند در انجام مراسم دینی خود آزاد نیستند. این اصل حق کودکان اقلیتها که در ماده 30 کنوانسیون به آن تصریح شده(حق برخورداری از فرهنگ خود و تعلیم و اعمال مذهب خود یا زبان خود) به رسمیت نمیشناسد و با آن ماده تعارض دارد.
