با روی کار آمدن دونالد ترامپ، رئیسجمهور سابق امریکا در سال ۲۰۱۷، ایالات متحده رویکرد خروج از پیمانهای کنترل تسلیحاتی را در پیش گرفت و از دو پیمان مهم کنترل تسلیحات، یعنی پیمان نیروهای هستهای میانبرد (آیاناف) و پیمان آسمانهای باز خارج شد. روسیه به عنوان طرف دیگر این دو معاهده تسلیحاتی، در اقدامی متقابل خروج خود را از آنها اعلام کرد. در اواخر دوره ریاست جمهوری ترامپ، بهانهتراشیهای دولت او درباره پیمان استارت جدید و امتناع از تمدید آن تنها معاهده باقیمانده در زمینه کنترل تسلیحات را در معرض مخاطره قرار داد. با این حال، پس از روی کار آمدن جو بایدن، رئیسجمهور جدید امریکا در ژانویه ۲۰۲۱ مسکو و واشنگتن توانستند به توافقی درباره تمدید این پیمان بسیار مهم در زمینه کنترل تسلیحات دست یابند، اما با وقوع جنگ اوکراین در اسفند ۱۴۰۰ (فوریه ۲۰۲۲) و اعمال تحریمهای همهجانبه و بیسابقه غرب علیه روسیه، اکنون مسکو که قادر به اجرای بازرسیها از تأسیسات هستهای امریکا در چارچوب مفاد استارت جدید نیست، رویکرد جدیدی را در این زمینه اتخاذ کرده است.
تعلیق بازرسیها
روسیه اعلام کرد بازرسیهای تأسیسات هستهای بر اساس پیمان «استارت جدید» با امریکا را به حالت تعلیق درآورده و واشنگتن را از این تصمیم خود مطلع ساخته است. وزارت خارجه روسیه در ۱۷ مرداد (هشتم اوت) در بیانیهای اعلام کرد که این اقدام بر اساس یک بند پیمان استارت جدید انجام شده است که تصریح میکند چنین اقداماتی میتواند در موارد خاص و به دلیل اهدافی که مغایر با این پیمان نیست، انجام شود.
به نظر میرسد اقدام جدید مسکو در زمینه تعلیق بازرسیهای هستهای در چارچوب پیمان استارت جدید، گام دیگری در مسیر روند کاهش مداوم سطح روابط بین روسیه و امریکاست که اکنون به اجرای پیمانهای کنترل تسلیحات نیز تسری پیدا کرده است. هر چند روسیه تأکید کرده تعلیق بازرسی از تأسیسات هستهای روسیه موقتی است، با این حال به دلیل عدمدسترسی متقابل مسکو به تأسیسات هستهای طرف امریکایی به نظر نمیرسد تا آینده نزدیک این تعلیق لغو شود.
روسیه اعلام کرده است به دلیل تلاشهای مداوم دولت امریکا برای از سرگیری بازرسیها در شرایطی که مزایای یکجانبه برای واشنگتن ایجاد و اساساً روسیه را از حق انجام بازرسی در خاک امریکا محروم میکند، تصمیم به تعلیق بازرسیها گرفته است. مسکو تصریح کرده است تحریمهای امریکا علیه روسیه، برابری در بازرسیهای مشخصشده در زمینه مکانیسم نظارت پیمان استارت جدید را از بین برده است. وزارت خارجه روسیه از ممنوعیت ورود هواپیماهای روسیه به حریم هوایی کشورهای غربی و دشواریهایی که برای دریافت ویزای عبور (ویزای ترانزیت) در کشور ثالث وجود دارد و سفر بازرسان روسیه را به امریکا دشوار کرده، انتقاد کرد. روسیه همچنین اعلام کرده است افزایش شمار موارد ابتلا به کرونا در امریکا به معنای آن است که سفر بیشتر، خطر بیشتری را برای سلامتی هیئتهای اعزامی روسیه به همراه میآورد. واشنگتن هنوز پاسخی به این اقدام مسکو نداده است.
تنها پیمان باقیمانده
با توجه به رویه امریکا در دوره ریاست جمهوری دونالد ترامپ، رئیسجمهور سابق در زمینه خروج از پیمانهای کنترل تسلیحات مانند پیمان «آیاناف» و پیمان «آسمانهای باز»، در واقع پیمان بسیار مهم استارت جدید تنها معاهده باقیمانده در زمینه کاهش تسلیحات هستهای بین روسیه و امریکا تلقی میشود، لذا حفظ این پیمان برای صلح و امنیت جهانی از اهمیت زیادی برخوردار است. با این حال، اعمال گستردهترین تحریمها علیه روسیه پس از آغاز جنگ اوکراین در عمل موجب شده است دسترسی مسکو به تأسیسات هستهای نظامی امریکا در راستای کنترل اجرای مفاد این پیمان با مانع مواجه شود و طبیعتاً در چنین اوضاع و شرایطی توازن به ضرر روسیه تغییر پیدا کرده است.
پیمان استارت جدید، آخرین پیمان مهم در زمینه کنترل تسلیحات هستهای استراتژیک است که هنوز به حیات خود ادامه میدهد. این پیمان در راستای کاهش تسلیحات هستهای تهاجمی استراتژیک در هشتم آوریل۲۰۱۰ در پراگ به امضای رؤسای جمهور وقت امریکا و روسیه رسید و برای مدت ۱۰سال لازمالاجرا شد. این پیمان از پنجم فوریه ۲۰۱۱ تا پنجم فوریه ۲۰۲۱ اعتبار داشت. طبق این پیمان روسیه و امریکا زرادخانه هستهای خود را به هزارو ۵۵۰ کلاهک و ۸۰۰سکوی پرتاب سلاح هستهای کاهش دادهاند. «گئورگی آرباتوف» کارشناس روابط بینالملل میگوید: «پیمان استارت جدید به لطف رژیم راستیآزمایی و اقدامات اعتمادساز، توانست درجه بالایی از قابلیت پیشبینی، شفافیت و تعامل کاری در روابط استراتژیک دو قدرت را تضمین کند.»
تمدید پیمان
به رغم اصرارها و تأکیدهای فراوان روسیه برای تمدید این پیمان که مهلت آن در پنجم فوریه ۲۰۲۱ به پایان میرسید، اما دولت ترامپ با مطرح کردن شروط غیرعملی مانند حذف تسلیحات فراصوت از زرادخانه روسیه و لزوم عضویت چین در این پیمان، به دنبال عدمتمدید آن بود، با این حال با روی کار آمدن جو بایدن در اوایل دوره ریاست جمهوری وی، پیمان استارت جدید برای پنج سال تا پنجم فوریه۲۰۲۶ تمدید شد. اقدام مهم دولت بایدن در موافقت با تمدید پیمان استارت جدید که کاملاً برخلاف رویه دولت ترامپ در زمینه خروج از پیمانهای کنترل تسلیحات از جمله پیمان نیروهای هستهای میانبرد (آیاناف) و پیمان آسمانهای باز قرار دارد، امید جدیدی برای جلوگیری از افزایش تسلیحات هستهای و حفظ امنیت جهانی ایجاد کرد. در واقع پیمان استارت جدید آخرین پیمان مهم در زمینه کنترل تسلیحات هستهای استراتژیک است که هنوز به حیات خود ادامه میدهد، البته با وجود برخورد مثبت روسیه درباره اقدام دولت بایدن و استقبال مقامات ارشد آن از این امر، اما موضعگیری برخی دیگر از مقامات با احتیاط بوده است. در این زمینه «سرگئی ریابکوف» معاون وزیر خارجه روسیه تأکید کرد که سیاست بازدارندگی روسیه در قبال امریکا ضروری است و بعد از تمدید پیمان استارت جدید، اقدامات مضاعفی برای تقویت امنیت جهانی، از جمله اطمینان از عدماستفاده از سلاحهای هستهای از سوی واشنگتن، لازم خواهد بود. این امر با توجه به دکترین هستهای جدید امریکا موسوم به «بازبینی وضعیت هستهای (انپیآر)»که در فوریه ۲۰۱۸ در دوره زمامداری دونالد ترامپ منتشر شد و بر استفاده از تسلیحات هستهای به صورت پیشدستانه تأکید میکند، اهمیت مضاعفی پیدا میکند.
نکته قابل توجه اینکه دولت بایدن نیز در راستای رویکرد کلی امریکا که همواره دشمنان و رقبایش را مورد اتهام قرار داده و خود را مبرا از هر گونه اقدام یا رویه نادرست نشان میدهد، در این باره نیز تلاش کرد به نحوی خطر هستهای ادعایی از جانب روسیه را دلیل اقدامش برای تمدید پیمان استارت جدید قلمداد کند. در حالی که واقعیت این است که امریکا به خصوص در دوره زمامداری ترامپ گامهای بزرگی را در راستای نوسازی هستهای در ابعاد زمینی، دریایی و هوایی برداشت و میلیاردها دلار را به تجهیز دوباره زرادخانه هستهای خود اختصاص داد و این روند در دوره ریاست جمهوری بایدن نیز تداوم یافته است.
