سابقه تاریخی تولید آثار سینمایی و تلویزیونی در کشورمان با محوریت ماه محرم و قیام اباعبداللهالحسین (ع) به سالهای ابتدایی پیروزی انقلاب اسلامی میرسد، اما از بین این آثار تنها تعداد معدودی موفق شدهاند، خودشان را در ذهن مخاطب ماندگار و تثبیت کنند.
تجربه ساخت و نمایش آثار نمایشی با موضوع قیام عاشورا نشان میدهد هر کدام که عمقبخشی بیشتری را از منظر دراماتیک و پرداخت سینمایی مراعات کرده و طراحی و جانمایی خرده پیرنگها و داستانهای فرعی در کنار خط سیر اصلی قصه کار را به کار بستهاند تبدیل به اثر خاطرهانگیزی برای مخاطب شدهاند. فیلم و سریالهایی که بعضاً در طول سالها بارها تکرار شدهاند و با وجود این مخاطب نسبت به تماشای تکرار بخشی از آنها اشتیاق نشان میدهد.
«سفیر»
اولین فیلم سینمایی که بعد از انقلاب با موضوع قیام عاشورا و واقعه کربلا ساخته شد، فیلم سینمایی «سفیر» ساخته فریبرز صالح است. این فیلم در اولین دوره جشنواره فیلم فجر (سال ۱۳۶۰) به نمایش درآمد و عنوان پرفروشترین فیلم سال را در زمان اکران بهدست آورد. «سفیر» گوشهای از زندگی قیس ابن مسهر (با بازی به یاد ماندنی فرامرز قریبیان) را به تصویر میکشد، او نماینده و سفیر امامحسین (ع) است که باید نامه ایشان را به سلیمان بن صرد خزاعی (یکی از زعمای برجسته شیعه در کوفه) برساند.
درام و قصه فیلم سفیر خیلی طول و تفصیل ندارد و عمده حوادث آن مربوط به خط سیر اصلی داستان است و تمرکز فیلمساز روی شخصیتهای اصلی آن است، به طوری که داستان فرعی در آن دیده نمیشود. این فیلم با اینکه قصهای تخت و هموار دارد، اما هیچگاه برای مخاطب ملالآور نمیشود و تماشاگر را به دنبال خود میکشد. از نکات خاص و جالب این اثر، عدم حضور بازیگر زن در آن است. به هر حال فیلم سفیر با بازی فرامرز قریبیان و بازی و صدای مرحوم عزتاله مقبلی در نقش ابنزیاد آن را در اذهان مخاطبان ماندگار کردهاست.
«روایت عشق»
«روایت عشق» نام یک مجموعه تلویزیونی به کارگردانی علاءالدین رحیمی و انوشیروان ارجمند است که در سال ۱۳۶۴ تهیه و از شبکه یک پخش شد. این مجموعه تلویزیونی اولین سریالی است که بعد از پیروزی انقلاب با محوریت قیام عاشورا و واقعه کربلا ساخته شد و تا سالهای سال همزمان با ایام محرم از شبکههای سیما تکرار آن پخش میشد که آخرین بار سال ۹۷ از شبکه ۴ سیما بود.
«روز واقعه» و فصلی تازه در ژانر تاریخی
تا چندین سال بعد از ساخت فیلم سینمایی «سفیر» دیگر خبری از تولید یک اثر جدید در رابطه با ماه محرم و واقعه کربلا نبود، مگر برخی کارهای مناسبتی و نمایشی نهچندان بهیادماندنی که فراموششدن و عدم اقبال به آنها توسط مخاطب نشانهای آشکار برای ضعیف بودن این آثار است. این رخوت و رکود با ساخت فیلم سینمایی «روز واقعه» در سال ۱۳۷۳ از سوی شهرام اسدی و نویسندگی بهرام بیضایی به پایان رسید. «روز واقعه» روایتگر داستان جوانی مسیحی است که در راه وصال و عشق به دختری مسلمان، اسلام آورده و بعد از سختیهای فراوان همزمان با روز ازدواجش و در میانه مراسم، ندای «هل من ناصر ینصرنی» به گوشش میرسد و او برای پاسخ دادن به این ندا و کشف صاحب آن راهی سفر میشود. او میخواهد به یاری صاحب این ندا برود، اما با وجود پشت سر گذاشتن تمام سختیها زمانی به کربلا میرسد که «واقعه» رخ دادهاست و سیدالشهدا و یارانش به شهادت رسیدهاند.
این فیلم هم یکی از آثار پرتکرار ایام محرم و صفر است که تقریباً هر ساله از شبکههای مختلف سیما بازپخش و تکرار میشود.
«شب دهم» و ادای دین به تعزیه
سریال «شب دهم» اولین سریال عاشقانه حسن فتحی در بستر یک موقعیت تاریخی بود که به یکی از ماندگارترین سریالهای ماه محرم و مناسبتی تلویزیون تبدیل شد و حتی میتوان آن را جزو به یادماندنیترین سریالهای محرمی تاریخ تلویزیون که در آن از «تعزیه» به عنوان هنر نمایشی اصیل ایرانی استفاده مناسب و برجستهای میشود، دستهبندی کرد. در سال ۱۳۸۰ که محرم و عید نوروز همزمان شدهبود، این سریال تلویزیونی از شبکه یک سیما پخش شد که تا امروز هم به عنوان اثر شاخص تلویزیونی با موضوع محرم شناختهمیشود. خط داستانی این سریال درباره حیدر خوشمرام، جوان و لوطی مسلکی است که عاشق دختر یک خانواده قجری به نام فخرالزمان میشود. شرط فخرالزمان برای ازدواج با حیدر این است که او و دوستانش ۱۰ شب تعزیهای باشکوه اجرا کنند، اما نکته مهم اینجاست که انجام این کار برای حیدر مشکلات و خطرات زیادی دارد، چراکه حکومت عزاداری و برگزاری تعزیه را ممنوع اعلام کردهاست و با هر گونه برپایی مراسم مذهبی مقابله میکند.
«معصومیت از دست رفته»
سریال «معصومیت از دست رفته» به کارگردانی داوود میرباقری، یکی دیگر از سریالهای مناسبتی تولید سال ۱۳۸۲ است. میر باقری این سریال را بعد از سریال موفق «امام علی (ع)» ساخت که با توجه به سابقه او در ساخت آثار تاریخی و نوشتن فیلمنامههای چفت و بستدار، در بین ماندگارترین آثار محرمی قرار گرفت. این سریال مستقیماً به واقعه عاشورا نمیپردازد، اما داستانی در مورد شخصیتی به نام شوذب خزانهدار را روایت میکند که با وجود مرید امام علی بودن در حادثه عاشورا کنار میکشد. شوذب ابتدا عاشق دختری یهودی و سپس دختری نصرانی میشود که تأثیر زیادی در سرنوشت او میگذارد. وی که در ابتدا جزو مریدان حضرت علی بوده کمکم دچار انحرافشده و در دوران فجار بنیامیه به خزانهداری شهر کوفه منصوب میشود.
«رستاخیز» و بحران اکران
«رستاخیز» عظیمترین و پرهزینهترین فیلم سینمایی است که به شرح واقعه عاشورا پرداختهاست. این فیلم در سال ۱۳۹۱ و به کارگردانی احمدرضا درویش ساختهشدهاست، اما بیش از آنکه به خاطر محتوا و ساختش مورد توجه باشد، به دلیل حواشی زیادی که برای آن ایجاد شد، مشهور شد. احمدرضا درویش برای ورود به واقعه عاشورا، داستانش را از زاویه نگاه بکیر (فرزند حر بن یزید ریاحی) روایت میکند. این اثر سینمایی که به صورت مستقیم سراغ واقع روز عاشورا رفته به دلیل برخی اشکالات تاریخی و محتوایی هنوز هم بر سر اکرانش بحثهای زیادی وجود دارد و همچنان معطل تصمیم سازندگانش است.
«مختارنامه»
سریال «مختارنامه» که این روزها شاهد پخش مجدد آن از شبکهآی فیلم هستیم، سلسلهجنبان تمام سریالهای تلویزیونی است که به واقعه عاشورا و حوادث پیرامون آن میپردازد. این سریال جذاب و دینی بعد از «امام علی (ع)» و «معصومیت از دسترفته» سومین سریال مهم تاریخی داوود میرباقری به حساب میآید. مجموعهای که ساخت آن از سال ۱۳۸۲ شروع شد و تا سال ۱۳۸۹ ادامه داشت و یکی از پرهزینهترین و عظیمترین سریالهای تلویزیونی در دوران خود محسوب میشود.
