با آغاز جنگ اوکراین در اسفند ۱۴۰۰ (فوریه ۲۰۲۲) غرب به صورت یکپارچه تحریمهای بیسابقهای علیه روسیه اجرا کرد و در این میان اتحادیه اروپا و کشورهای عضو آن نقش فعالی در این زمینه ایفا کردند. چندی قبل ششمین بسته تحریمی نیز علیه روسیه تصویب شد که مشتمل بر تحریم نفتی مسکو است؛ ضمن اینکه جناح تندرو در این نهاد اروپایی که متشکل از لهستان و جمهوریهای سه گانه بالتیک است همنوا با امریکا خواهان تحریم گازی روسیه نیز هستند. با این حال واقعیت بزرگ و غیر قابل انکار، یعنی وابستگی گازی کشورهای اروپایی به ویژه آلمان، ایتالیا، اتریش و فرانسه و مجارستان به روسیه، موجب شده همراستا با تنشهای فزاینده بین مسکو و بروکسل و نیز اقدامات روسیه در زمینه کاهش صدور گاز به اروپا، چالشهای بزرگ و بیسابقهای فرا روی کشورهای اروپایی رخ دهد که تاب و تحمل آنها را در معرض آزمونی عظیم قرار داده است. اکنون افزایش قابل توجه هزینههای زندگی شهروندان اروپایی و تبعات سنگین اقتصادی و اجتماعی آن به دلیل تحریمهای گسترده علیه روسیه، بر تصمیمات دولتمردان اروپایی که خواهان مجازات مسکو هستند، سنگینی میکند. در واقع از هماکنون زنگ خطر درباره فروپاشی اجتماعی و بروز اعتراضات گسترده در اروپا با تداوم جنگ تحریمی علیه روسیه و اقدامات متقابل مسکو در این زمینه به صدا در آمده است. «پیتر سیارتو» وزیر امور خارجه مجارستان به عنوان کشوری که به طور کلی مخالف تشدید تحریمها علیه روسیه به ویژه در زمینه نفت و گاز است، هشدار داده که فصل زمستان در راه بوده و اتحادیه اروپا باید درباره وابستگی به عرضه گاز از روسیه واقعبین باشند.
با توجه به تحریمهای غرب که منجر به اختلال در زنجیره تأمین و افزایش قیمت انرژی در سراسر جهان شده است، گازپروم روسیه به دلیل تأخیر در تعمیر و نگهداری توربینها از سوی شرکتهای آلمانی و کانادایی و نقص فنی موتورها، مجبور به کاهش قابل توجهی از عرضه گاز نورداستریم خود شده است و در نتیجه، کشورهای اتحادیه اروپا مجبور شدهاند از ذخایر گاز زمستانی خود استفاده کنند.
اذعان اوربان
«ویکتور اوربان» نخستوزیر مجارستان گفته که تحریمهای غرب به جای روسیه، به خود این کشورها آسیب زده است. وی استراتژی فعلی غرب را به خودرویی با چهارچرخ پنچر تشبیه و تأکید میکند: «تحریمها موجب بیثباتی مسکو نشده است.» اوربان همچنین جنگ اوکراین را نقطه پایان احتمالی هژمونی غرب دانسته و گفته است: «این درگیری به احتمال زیاد به هژمونی غربی پایان میدهد و احتمالاً نظم چندقطبی از راه برسد. وی یادآور شد که اروپا به یک استراتژی نو با هدف برقراری صلح در مناقشه اوکراین نیاز دارد.»
اذعان این مقام ارشد اروپایی به بیتأثیربودن تحریمهای غرب علیه روسیه نشان میدهد که به رغم فشارهای فزاینده اروپا و امریکا و نیز دیگر شرکای غربی آنها از جمله کانادا، استرالیا و ژاپن، روسیه توانسته است با اتخاذ سیاستها و اقدامات مناسب و مؤثر تأثیرات منفی این تحریمها را به حداقل رسانده و از سوی دیگر راهکارهای کارایی را برای تداوم تعاملات تجاری و اقتصادی و نیز صادرات انرژی خود اتخاذ نماید. از زمان آغاز حمله روسیه به اوکراین، امریکا و متحدانش از جمله اتحادیه اروپا تحریمها و فشارها علیه روسیه را به شدت افزایش دادهاند. روسیه نیز در پاسخ ضمن واردکردن این کشورها در فهرست کشورهای غیردوست اقدامات تحریمی و محدودیتهای متعددی را علیه آنها به مورد اجرا گذاشته است.
پایان هژمونی غرب
نکته مهم دیگری که نخستوزیر مجارستان بر آن تأکید کرده، پایان هژمونی و سلطه جهانی غرب با وقوع جنگ اوکراین است. در واقع در یک دهه اخیر با رشد و ظهور اقتصادهای نوین مانند چین و هند و نیز ظهور دوباره روسیه به عنوان یک قدرت سیاسی و نظامی در عرصه جهانی و درخواست این کشورها در کنار دیگر قدرتهای رو به ظهور مانند برزیل و آفریقایجنوبی برای تغییرات اساسی در ساخت، فرایندها و نهادهای بینالمللی، عملاً غربیها به سرکردگی امریکا با روند نزولی نفوذ و تأثیرگذاری خود در صحنه جهانی مواجه شدهاند. جنگ اوکراین قطعنظر از دلایل وقوع آن، نشانگر ناتوانی ناتو که امریکا در آن نقش کلیدی دارد، در جلوگیری از تحرکات نظامی روسیه آنهم در قاره اروپا بوده است. ضمن اینکه کشورهای اروپایی و امریکا به رغم کمکهای بیسابقه نظامی و تسلیحاتی چند میلیارد دلاری و ارائه انواع خدمات اطلاعاتی و لجستیکی به اوکراین، اما در زمینه جلوگیری از پیشرویهای روسیه و تصرف بسیاری از مناطق شرقی و جنوب غربی اوکراین ناتوان ظاهر شدهاند. از سوی دیگر به رغم فشارهای امریکا و اروپا به دیگر کشصورها به ویژه هند و چین برای مشارکت در کارزار تحریمی غرب علیه روسیه، اما این دو قدرت اقتصادی بزرگ به همراه بسیاری از دیگر کشورها، از همراهی با غرب در اقدامات ضدروسی خودداری کردهاند. همچنین غربیها نتوانستهاند روسیه را در مجامع بینالمللی مانند سازمان ملل و حتی گروه ۲۰ منزوی نمایند، کما اینکه اندونزی اکنون ریاست دورهای گروه ۲۰ را به عهده دارد، از قبول خواسته واشنگتن برای دعوت نکردن از ولادیمیر پوتین رئیسجمهور روسیه در نشست آتی سران گروه ۲۰ خودداری کرده است. همه این موارد نشان میدهد که دوره تأثیرگذاری بیچون و چرای غربیها بر نظام بینالمللی به پایان رسیده و دیگر کشورها حاضر نیستند در راستای منافع غربیها، منافع ملی و کلان خود را قربانی کنند.
مسئله دیگری که با جنگ اوکراین و تحریمهای غرب و اقدامات متقابل روسیه رخ داده، بروز ضعف آشکار اروپا در زمینه مسئله استراتژیک انرژی است. به رغم ادعاهای متعدد اروپا با هدایت امریکا در زمینه تحریم انرژی روسیه، اما این مسکو است که ابتکار عمل را در این زمینه به دست گرفته و این اروپاییها هستند که اکنون بیش از پیش نگران قطع کامل گاز روسیه و عواقب فاجعه بار آن برای مردم کشورهای اروپایی هستند. «آنالنا بائربورک» وزیر خارجه آلمان درباره بروز ناآرامیهای اجتماعی در آلمان در صورت قطع شدن صادرات گاز روسیه به این کشور هشدار داده است.
جمع بندی
برخلاف غربیها به ویژه اتحادیه اروپا و امریکا که جنگ اوکراین را فرصتی بیهمتا برای تسویه حساب با روسیه قلمداد میکنند و با تحریمهای فلجکننده خواهان تضعیف رقیب خود هستند، اما این رویکرد مخرب که تاکنون تبعات منفی زیادی برای اقتصاد و مردم جهان به همراه داشته با انتقادات زیادی مواجه شده و در عین حال اکنون مشخص شده که به اصطلاح دود اقدامات اروپاییها در وهله نخست به چشم خود آنها میرود. به طور کلی جنگ اوکراین و تحریمهای بیسابقه غرب علیه روسیه بر ابعاد مختلف حیات جهانی از جمله اقتصاد، تجارت و حمل و نقل کالاها و محصولات غذایی استراتژیک در دنیا تأثیرات منفی عمیقی گذاشته و تداوم این تحریمها با مخالفتهای جدی در جهان از جمله از جانب چین، هند، برزیل، ترکیه و مکزیک که همه آنها از اعضای گروه ۲۰ هستند مواجه شده است؛ ضمن اینکه در داخل اروپا نیز مخالفتهای فزایندهای با آن ابراز شده و درخواست برای تجدیدنظر در این زمینه و نیز معافیتهای تحریمی از جانب برخی کشورهای اروپایی روندی فزاینده به خود گرفته است. از جمله اینکه کشورهای عضو اتحادیه اروپا به دنبال معافیت از طرح کمیسیون اروپا برای کاهش ۱۵درصدی مصرف گاز طبیعی طی هشت ماه آینده هستند. این مسئله نشان میدهدکه این کشورها به خوبی از تبعات فاجعه بار کاهش ذخایر گازی بر اجتماع و اقتصاد خودآگاه بوده و درصدد یافتن راهی برای خلاصی از وضعیت ناهنجار کنونی هستند.
