اداره برآورد اجتماعی و افکارسنجی معاونت اجتماعی فرماندهی انتظامی تهران بزرگ، در پژوهشی، به بررسی وضعیت کلاهبرداری رایانهای در تهران پرداخته که میتواند تعیین کننده میزان کلاهبرداری رایانهای در سالهای مورد بررسی باشد. در این پژوهش آمده است یکی از موضوعاتی که مردم همواره با آن درگیر هستند موضوع جرائم رایانهای است. کلاهبرداری رایانهای از جمله عناوینی است که این روزها اخبار زیادی در رسانهها از آن منتشر میشود و درصدی از بزهکاریهای نوین را شامل میشود. آنچه با عنوان کلاهبرداری رایانهای به آن پرداخته میشود، نوعاً اسم عامی است برای هر نوع جابهجایی اطلاعات که گستره وسیعی از جرائم را در خود جای میدهد. آنچه در اینجا مطرح است نوع خاصی از جابهجایی اطلاعات و داده هاست که به جابهجایی پولی و مالی میانجامد که به نوبه خود، این نیز به گونهها و روشهای مختلفی انجام میشود و از حیث انتظامی قابل بررسی است.
کلاهبرداری رایانهای به عنوان یکی از جرائم بسیار مهم دلایل ارتکابش با توجه به موقعیتهای مختلف زمانی، مکانی، جنسی و ... متفاوت است. براساس تحقیقات انجام شده اغلب مردم در دام کلاهبرداران رایانهای قرار میگیرند. توسل به کلاهبرداری رایانهای شیوههای اغلب افرادی است که قربانی را نمیبینند و با توسل به وسایل متقلبانه اقدام به تحصیل مال آنان میکنند و از این رو باید ضمن شناخت دقیق جرم کلاهبرداری رایانهای به راهکارهای پیشگیری آن دست یافت.
با توجه به اینکه ابزار این جرائم رایانه و ابزار هوشمند است و نظر به تخصصی بودن آنها معمولاً مرتکبان این جرائم افرادی متخصص هستند. کلاهبرداری رایانهای به لحاظ خلاقیت مرتکب آن و سهولت ارتکابش مهمترین و شایعترین کلاهبرداری اقتصادی فضای مجازی رایانه محسوب میشود. این جرم مانند جرم کلاهبرداری کلاسیک از جمله جرائم علیه اموال و مالکیت محسوب میشود. امروزه کلاهبرداری از جمله جرائم مبتلا به همه کشورهای دنیا محسوب میشود و، چون معمولاً از ناحیه افرادی با بهره هوشی بالا ارتکاب مییابد، غالباً جز جرائم یقه سفیدان محسوب شده و این قضیه مالباختگان و مقامات قضایی دادسرا را در اثبات وقوع جرم و انتساب آن مرتکب دچار مشکل مضاعف میکند. از طرف دیگر هیچ قانونگذار عادی نمیتواند در زمان تصویب یک قانون تمامی مسائل و مشکلاتی را که در آینده و متأثر از گذشت زمان ایجاد خواهد شد، پیش بینی کند. کلاهبرداران نیز که گویا همیشه یک قدم جلوتر از قانونگذار و چه بسا حقوقدانان حرکت میکند، با سوء استفاده از نقائص وکاستیهای مواد قانونی سعی میکنند به نحوی عمل کنند که در صورت تشکیل پرونده کیفری و ایراد اتهام علیه آنان به سادگی بتوانند از اتهام کلاهبرداری در حالتی است که مرتکب با توسل به وسایل متقلبانه به جای به دست آوردن اموال مادی بزه دیده از خدمات اوسوء استفاده کرده و از پرداخت بهای خدمات مذکور شانه خالی میکند.
با توجه به اینکه روزانه جرائم رایانهای خصوصاً کلاهبرداری مرتبط با رایانه رو به افزایش است و نوعاً مردم از راهها و روشهای ارتکاب این بزه بیاطلاع و تعداد زیادی از آنان بزه دیده این جرم هستند، لازم است تا روشها و شیوههای کلاهبرداری مرتبط با رایانه بیان شود. همزمان با پیشرفت علم و تکنولوژی و گرایش مردم به سمت فضای مجازی و غیر حضوری شدن بسیاری از امورات زندگی جرائم رایانهای خصوصاً بزه کلاهبرداری مرتبط با رایانه بسیار در حال گسترش است و همواره تعداد کثیری از مردم در ردیف بزهدیدگان این جرائم قرار میگیرند. ماهیت جرائم رایانهای ناشی از توسعه روز افزون فناوری اطلاعات و ورود به عصر اطلاعات است که رایانه میتواند ابزار، هدف و موضوع ارتکاب جرم باشد. حقیقت امر این است که در عصر حاضر سیستمهای رایانهای و اطلاعاتی گوناگون با زندگی اجتماعی افراد عجین شده و آثار و پیامدهای آن به عنوان یکی از موضوعات اجتماعی به روز در جامعه مطرح است. ورود این پدیده همانند دیگر پدیدههای اجتماعی در ابعاد مختلف زندگی انسان همواره توأم با مزایا و معایبی بوده است. که برای نظم بخشیدن و سامان دادن آن نیازمند به راهکارهای مناسبی هستیم.
نتایج به دست آمده از این تحقیق مشخص کرد که هر کدام از عوامل تا چه میزان در این جرم مؤثر است، عوامل اجتماعی ۲۴ درصد، عوامل فرهنگی ۱۶درصد، عوامل اقتصادی ۱۲درصد، عوامل روانشناختی ۳۷درصد، عوامل انتظامی و امنیتی ۱۱درصد است که نشان میدهد عوامل روانشناسی (شخصیت ضد اجتماعی) بیشترین تأثیر در گرایش افراد به جرم کلاهبرداری رایانهای را دارا است. با توجه به یافتههای این پژوهش اکثر کلاهبرداران رایانهای مرد و در سن میانسالی و انگیزه اصلی این جرم روانشناسی (شخصیت ضد اجتماعی) بوده است؛ و در ضمن روشهای مختلف این پدیده و انگیزههای آن با عوامل، چون اجتماعی و فرهنگی نیز ارتباط دارد؛ لذا توصیه میشود که مسئولان جامعه به وظایف خود در قبال افراد مستعد عمل کرده و با رفع کمبودهای مادی و معنوی زمینه و عوامل ارتکاب بزه را محو و نابود سازند.
* کارشناس ارشد اداره برآورد معاونت اجتماعی
فرماندهی انتظامی تهران بزرگ
