محمدصادق زمانی - سیزدهم بهمن ماه 81 جمعی از نخبگان حوزه علمیه طی نامهای به رهبر معظم انقلاب ضمن استقبال از رهنمودهای ایشان در خصوص نهضت علمی و تشکیل کرسیهای آزاداندیشی در دانشگاهها آمادگی خود را برای پیگیری این مسأله اعلام کردند.
در این نامه که اسامی افرادی چون آیتالله صادق لاریجانی، حججالاسلام علیرضا اعرافی،حسن رحیمپورازغدی،رسول جعفریان، محمدسروش محلاتی،جواد محدثی،محسن قمی،حمید پارسانیا، سیدعباس صالحی، عبدالرضا ایزدپناه و محمدتقی سبحانی در پای آن دیده میشد، خطاب به رهبر انقلاب آمده بود: «سخنان مکرر حضرتعالى و به ویژه بیانات ارزشمند شما در دیدار اعضا محترم انجمن قلم مورخه 11/8/81 درتشویق به نهضت علمی و آزاداندیشی یک فراخوان تاریخی است که اگر به درستی از سوی نخبگان و متصدیان فرهنگ کشور درک و تعقیب گردد نقطه عطفی در حیات انقلاب بوده و اگر بیپاسخ بماند علامت سؤال و تعجب بر رفتار همگان است.»
سه روز بعد- شانزدهم بهمن- مقام معظم رهبری پاسخ این نامه را دادند و طی جوابیهای مرقوم فرمودند: «فرزندان و برادران عزیز با همه مضمون نامه شما موافقم و از شما و همفکرانتان در حوزه و دانشگاه میخواهم که این ایدهها را تا لحظه عملی شدن و ثمر دادن، هرچند درازمدت، تعقیب کنید، نه مأیوس و نه شتابزده، اما باید این راه را که راه شکوفایی و خلاقیت است به هر قیمت پیمود. آنگاه که نخبگان ما نقطه تعادل میان «هرج و مرج» و «دیکتاتوری» را شناسایی و تثبیت کنند، دوران جدید آغاز شده است.»
رهبر انقلاب در این جوابیه از شورای مدیریت حوزه علمیه قم و شورای انقلاب فرهنگی خواستند تدارک چنین فرصتی را در اولویت قرار داده و تشکیل کرسیهای آزاداندیشی در دانشگاهها را با سرعت پیگیری و اجرایی کنند.
متولی ایجاد کرسیهای آزاد اندیشی کدام نهاد است؟
در حقیقت، متولی ایجاد کرسیهای آزاداندیشی و نقدپذیری در دانشگاههای کشور «شورای عالی انقلاب فرهنگی» است. اما از آن جا که جمعی از نخبگان حوزه علمیه با نوشتن نامهای به رهبر انقلاب رسماً خواستار تشکیل این کرسیها شدند بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی، تعیین ضوابط عملی و قانونی اعطای امتیاز علمی به مجلات تخصصی، مجوز تأسیس انجمنها و قطبهای علمی، امتیازات کرسی آزاداندیشی و نظریهپردازی به شورای عالی حوزه واگذار شد.
در حال حاضر، آیات و حجج السلام مقتدایی، شرعی، امینی، سیدمحمد غروی و محمود رجبی به عنوان اعضای حقوقی و حمید پارسانیا، علی عباسی و احمد واعظی اعضای حقیقی شورای عالی حوزه علمیه را تشکیل میدهند.
طرحی که پس از هفت سال سرگردان است!
شورای عالی انقلاب فرهنگی شهریورماه سال جاری-88- در ششصدوچهلوهفتمین جلسه خود که به ریاست محمود احمدینژاد برگزار شد رسیدگی به مسأله کرسیهای آزاداندیشی را مورد توجه ویژه قرار داد و این به خاطر تأکیدات رهبر انقلاب در حوادث پس از انتخابات ریاستجمهوری بر لزوم تشکیل هرچه سریعتر این کرسیها و باز شدن و باب شدن فضای نقد منصفانه در کشور بود. قطعاً اگر سخنان و تأکیدات رهبر انقلاب در وقایع پس از انتخابات ریاستجمهوری مبنی بر ضرورت تشکیل کرسیهای آزاداندیشی در دانشگاهها نبود شاید این مسأله در شورای انقلاب فرهنگی- متولی اجرای این طرح- شانس مطرحشدن را پیدا نمیکرد.
حضرت آیتالله خامنهای هشتم شهریور ماه در دیدار با جمعی از اساتید و اعضای هیأت علمی، نخبگان و رؤسای دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی یکی از وظایف دانشگاهها و اساتید را میدان دادن به اظهار نظر دانشجویان برشمردند و تأکید کردند: «بهترین زمینه برای ایجاد فضای اظهارنظر آزاد، تسریع در راه اندازی کرسیهای آزاداندیشی در دانشگاههاست. اگر بحثهای تخصصی در زمینههای سیاسی، اجتماعی و حتی فکری و مذهبی در محیطهای سالم و با حضور افراد توانمند در بحث انجام شود، ضایعات کشاندن اینگونه بحثها به محیطهای اجتماعی بوجود نخواهد آمد.»
طرحی ضروری در محبس موانع
با وجود گذشت نزدیک به هفت سال از نامه نخبگان حوزه به رهبر انقلاب و تأکید رهبری بر تشکیل سریع این کرسیها، جامعه دانشگاهی ایران تا به امروز شاهد شکلگیری منسجم و ملموس این ضرورت نبوده است.
از سخنان افراد مرتبط با این طرح بر میآید که دو مانع بزرگ در این مسیر وجود دارد؛ اول آنکه هنوز مشکلات مالی اعم از تخصیص بودجه و تأمین ساختمان محل فعالیت از سوی مسؤولان حل نشده و مانع دوم، موانع اجرایی و حقوقی است که باید برطرف شده و فضای فکری برگزاری کرسیهای آزاد اندیشی ایجاد شود.
اگر کرسیهای آزاداندیشی تشکیل شده بود...
به جرأت میتوان یکی از مهمترین دلایل حوادث پس از انتخابات را عدم تشکیل کرسیهای آزاداندیشی دانست. از همین منظر بود که رهبر انقلاب در دیدارهای متعدد خویش با اقشار گوناگون جامعه- پس از انتخابات- همواره بر لزوم تحقق این مهم تأکید کردهاند. ایشان در دیدار با نخبگان- هفته اول آبان- نیز برای چندمین بار متوالی خاطرنشان کردند: «آزاداندیشی واقعی با اقداماتی مانند ایجاد کرسیهای آزاد «فکری، سیاسی» و معرفتی در دانشگاهها و بحث منطقی دانشجویان برای درک حق و حقیقت محقق میشود.»
کرسیهایی برای دور زدن سکوت و هرزهگویی
بیشک، تا زمانی که در مراکز دانشگاهی، کرسیهایی برای آزاداندیشی و نظریهپردازی و سپس نقد این آزاداندیشیها و تئوری پردازیها شکل نگیرد، فضای نقد و اظهارنظر در کشور «نامتعادل» و مبتلا به «تندروی و کندروی» خواهد بود و آنگاه که تعادل در کار نباشد جامعه علمی، سیاسی و فرهنگی ما در نوسان بین «سکوت» و «هرزهگویی» خواهد پژمرد.
در این فضای نامتعادل است که اندیشههای انحرافی به رقص و آوازهخوانی و چهرهآرایی دست میزنند. حوزه و دانشگاه برای رشد به فضایی دور از افراط و تفریط – که نشانه فقدان تعقل است- نیازمندند که در آن از سوءظن، بدبینی، ضیق صدر، کفرگویی، بیادبی و حریمشکنی خبری نباشد؛ فضایی باز و اسلامی که در آن نه به محض شنیدن «فکر تازه» به یکدیگر تهمت و افترا بزنیم و نه تحت عنوان «نواندیشی»، مرزهای حقیقت و فضیلت را برچینیم و ترک اصول کنیم. در این فضاست که تفاوت «اصولگرایی» با «تحجر و بنیادگرایی» و تفاوت «نواندیشی» با « بدعتگذاری و التقاط» روشن خواهد شد.
