طرح شفافیت آرای نمایندگان یکی از اولین طرحهایی بود که در مجلس یازدهم تدوین و به کمیسیون تدوین آییننامه داخلی مجلس بهعنوان کمیسیون تخصصی ارجاع شد. اخیراً هم این طرح برای در دستور کار قرار گرفتن تقدیم هیئت رئیسه مجلس شد. شفافیت آرای نمایندگان یعنی پذیرش مسئولیت در قبال رأیی که داده میشود، به این نحو که پس از بررسی و رأیگیری در مورد طرحها و لوایح در مجلس باید اسامی نمایندگان موافق، مخالف و ممتنع به اطلاع عموم مردم برسد.
اگر در بحث آرا شفافسازی شود، قطعاً نمایندگان با اطلاعات و دقت بیشتری در کمیسیونها حضور پیدا میکنند و چه بسا کارآمدی مجلس نیز افزایش مییابد. اگر از این منظر به طرح شفافسازی نگاه کنیم، وقتی مردم از آرا آگاهی داشته باشند، باعث میشود که به نماینده یا مسئول اجازه تخلف داده نشود و این امر باعث اعتماد مردم به سلامت نهادهای حاکمیتی میشود. شفافیت به عنوان یکی از مهمترین ابزارهای نظارت مردم بر مجلس است و باعث تأثیرگذاری بر تصمیمگیریها در کشور میشود. این کار میتواند بستر تحول در عرصه قانونگذاری را آماده و فرصتی برای آغاز اصلاح فرآیندها در دستگاههای اجرایی باشد.
بُعد مثبت و منفی طرح
جنبه مثبت طرح شفافیت آرای نمایندگان این است که باعث افزایش پاسخگویی نمایندگان و مسئولیتپذیری آنها در مقابل افکار عمومی میشود. نماینده موظف است با علم و آگاهی در مجلس حضور یابد و در مورد طرحها و لوایح اظهارنظر کند و رأی بدهد، از طرفی مردم مطلع میشوند این نمایندهای که به مجلس فرستادهاند، آیا به صورت مرتب در مجلس حضور پیدا میکند یا نه. گاهی از طریق رسانه ملی میبینیم که در بررسی خیلی از مسائل، تعداد کمی از نمایندگان در مجلس حضور فیزیکی دارند و با تصویب شفافیت، مسئولیتپذیری نمایندگان از این جنبه نیز تقویت میشود. از طرفی شفافیت باعث ترس و نگرانی برخی نمایندگان از رد صلاحیت از سوی نهادی مثل شورای نگهبان میشود. به همین دلیل ممکن است برخی نمایندگان بدون توجه به مسائل کارشناسی و فواید و هزینههایی که ممکن است این موضوع داشته باشد، فقط به خاطر تبعات احتمالی در مورد طرحها و لوایح تصمیمگیری کنند.
گاهی نیز ممکن است یک طرح یا لایحه که در سطح کلان دارای فوایدی است به دلیل همخوانی نداشتن با منافع منطقه یا حوزه انتخابیه یک نماینده یا به دلیل منافات با مسائل قومی، مذهبی آن حوزه از سوی نماینده به درستی اتخاذ تصمیم نشود، زیرا نماینده در حوزه خود تحت فشار مردم، گروههای قومی و مذهبی قرار میگیرد و برای فرار از این فشار ممکن است منافع خود و حوزه انتخابیهاش را به منافع ملی ترجیح دهد.
تجربه برخی کشورها از شفافیت آرای نمایندگان
در پارلمان استرالیا تمامی اطلاعات و اسناد مرتبط با طرحها و لوایح اگر محرمانه نباشند، از طریق وبسایت پارلمان منتشر میشوند. تمامی مذاکرات و مباحث مجلس نمایندگان نیز از طریق شبکه جهانی وب قابل دسترسی است. اغلب جلسات کمیسیونها، عمومی هستند و برخی از جلسات نیز از طریق وبسایت پخش میشوند، در این صورت خلاصه جلسات شامل آرای نمایندگان و اسناد مرتبط است که به صورت آنلاین در دسترس عموم قرار میگیرند. نکته قابل توجه در ارائه اطلاعات آرای نمایندگان پارلمان استرالیا، این است که هرکدام از نمایندگان، یک صفحه اختصاصی برای خود در وبسایت پارلمان دارند که وضعیت رأیدهی هرکدام از آنها در پارلمان در پروفایل شخصی آنها به روز میشود و مردم میتوانند از وضعیت رأیدهی هرکدام از نمایندگان در طول دوره نمایندگی او اطلاع یابند.
جمهوری چک
وبسایت پارلمان جمهوری چک از جمله بهترین وبسایتهای ارائه اطلاعات آرای نمایندگان است. در این وبسایت نتایج تمامی رأیگیریهای صحن علنی پارلمان از جمله رأیگیری روی پیشنهاد تغییر دستور جلسه تا رأیگیری روی طرحها و لوایح به تفکیک هر نماینده بارگذاری شده است. این اطلاعات به فاصله کمتر از یک ماه از برگزاری جلسات صحن علنی روی وبسایت پارلمان و با تفکیک اسامی نمایندگان و حزب آنان قرار میگیرد.
انگلستان
در مجلس نمایندگان انگلستان، مشروح مذاکرات روزانه همراه با لیست آرای نمایندگان به طرحها و لوایح، در نسخههای الکترونیکی و آماده چاپ در وبسایت پارلمان به صورت رایگان در ساعت ۶ صبح روز کاری بعد منتشر میشود.
مذاکرات و مباحث هر دو پارلمان همگی از طریق کانال تلویزیونی، پخش میشوند. اسامی اعضا و نوع رأیدهی آنها در یک لیست برای تمامی آرا در گزارش رسمی مذاکرات (هانسارد، مشروح مذاکرات) منتشر میشود. این اطلاعات همچنین به صورت هارد کپی و آنلاین موجود است.
نتیجه اینکه شفافسازی آرای نمایندگان در صورتی مفید است که بسترسازی مناسب برای اجرای این طرح ایجاد شود. باید در کشور احزابی وجود داشته باشند که منافع ملی برایشان اهمیت داشته باشد. احزابی که در جهت منافع ملی تلاش کنند نه برای اهداف سیاسی و شخصی حزب خود. اگر احزاب قوی نباشند، نمایندگان منافع منطقهای، قومی و مذهبی را بر منافع ملی ترجیح میدهند. شفافیت، یکی از حقوق مهم شهروندی است و قرار نیست وظیفهای به زور به نمایندگان اطلاق شود. اصل شفافسازی آرا در واقع طرحی برای یادآوری عمل به وظایف خود به نحو احسن است.
*کارشناس ارشد مدیریت نظارت و بازرسی قضایی
