رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، روز دوشنبه ۱۴ فوریه سفر رسمی خود را به ابوظبی، پایتخت امارات متحده عربی انجام داد تا نقطه پایانی بر یک دهه خصومت شدید بین دو طرف باشد و به زعم برخی، دورهای جدید در روابط بین دو کشور آغاز شود. میتوان این سفر را دست دوستی اردوغان با دشمنان سابقش ارزیابی کرد. به گفته برخی، این یک سفر تاریخی از سوی اردوغان برای ایجاد یک تغییر اساسی در جبههبندیهای منطقه بود. اردوغان نیز بیمیل نبود چنین برداشتی از سفرش بشود، چنانکه در توئیتر نوشت: «ما از امنیت و ثبات امارات حمایت میکنیم و بین امنیت خود و امنیت منطقه خلیجفارس تفاوتی قائل نیستیم.» شکی نیست که این حرف بیشتر یک تعارف سیاسی است تا اینکه او بتواند نقش تعیینکنندهای در این زمینه داشته باشد و گذشته از این، مسائل قابل توجهی در مورد انگیزههای او از این سفر و تأثیر آن بر سیاست منطقهای ترکیه مطرح است.
زنگ خطر
کمتر از یک سال و نیم به انتخابات آینده ریاست جمهوری ترکیه مانده و اردوغان امیدوار است بتواند در دومین انتخابات ریاست جمهوری بعد از تغییر از نظام پارلمانی به ریاستی نیز پیروز شود. چشماندازهای موجود برای دستیابی به این هدف مثبت نیستند. انتخابات شهرداریها و شوراهای شهر ترکیه دو سال قبل هشداری جدی به اردوغان و تداوم حاکمیتش بر ترکیه داد. هر چند حزب عدالت و توسعه در این انتخابات با کسب ۳۳/۴۴ درصد در صدر احزاب قرار گرفت، اما شکست در آنکارا و استانبول یک ضربه جدی به حاکمیت اردوغان قلمداد میشد. او حتی نتوانست با ابطال انتخابات در استانبول و انتخابات مجدد، رأی بزرگترین شهر را به نفع خود تغییر دهد و این اکرم اماماوغلو از حزب رقیب جمهوریخواه خلق بود که در هر دو دور پیروز و شهردار استانبول شد. اماماوغلو توانست در هر دو دور بینعلی ییلدیریم از حزب اردوغان را شکست بدهد که آخرین نخستوزیر اردوغان و از یاران نزدیک او به شمار میرود. این جدای از نتیجه انتخابات در آنکارا بود که در آنجا هم منصور یواش، نامزد حزب جمهوریخواه خلق، پیروز و موفق شد شهرداری را بعد از ۲۵ سال از چنگ حزب اردوغان خارج کند. بنابراین، اردوغان با این هشدار نمیتواند انتظار پیروزی تضمینشدهای در انتخابات آینده داشته باشد.
نجات از سقوط
اردوغان گذشته از این زنگ خطر با چالش جدیتری دست به گریبان است. نرخ تورم طی هشت ماه گذشته روند صعودی داشته و به بالاترین میزان در ۲۰ سال گذشته رسیده است. آمارها میگویند نرخ تورم سالانه در ژانویه به ۶/۴۸ درصد و تورم ماهانه در این ماه به ۱/۱۱ درصد رسید که رقم بسیار بالایی برای اقتصاد است. این جدا از کاهش ۴۴ درصدی ارزش لیر است که به صورت مستقیم بر زندگی مردم ترکیه تأثیر گذاشت و باعث شد تا ارزش درآمدهای آنها کاهش یابد و در مقابل، هزینههای زندگی اعم از کالا، انرژی و خدمات مدام روند افزایشی داشته باشد. افزایش هزینه برق خانوار بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد در ماه ژانویه و همچنین افزایش قبض گاز خانوار اولین نشانههای عینی از این وضعیت است که باعث شد مردم معترض در ششم فوریه به خیابانها بریزند و شعار «اردوغان استعفا» و «حکومت کنارهگیری» سر بدهند. هر چند اردوغان در سخنرانی ماههای اخیر مدعی شده ارقام صعودی تورم موقتی است و دولت او توانایی کاهش آن را دارد، اما اقدامات او برای دستیابی به این هدف از جمله تزریق میزان قابل توجهی از ذخایر بانک مرکزی به بازار، نه تنها نتوانست بحران رشد تورم را کنترل کند، بلکه دولتش را درگیر مشکل جدید کاهش ذخایر ارزی کرد. حالا او نگاهش به جیب اماراتیهاست تا با جذب سرمایههای آنها بتواند خود را از سقوط اقتصادی و پیامدهای آن نجات دهد.
انتظارها و آرزوها
خبرگزاری آناتولی همزمان با سفر اردوغان به ابوظبی نوشت: «انتظار میرود در جریان این سفر توافقنامههای جدیدی در حوزه سرمایهگذاری که از نوامبر ۲۰۲۱ و در جریان سفر ولیعهد ابوظبی به آنکارا آغاز شده بود، امضا شوند. منابع خبری از امضای ۱۲ توافقنامه میان ابوظبی و آنکارا در این سفر خبر دادهاند.» به این دلیل بود که توفیق اوز، رئیس هیئت روابط اقتصادی خارجی ترکیه به آناتولی گفت که دوره رکود تجاری طولانیمدت جای خود را به دوره جدیدی داده، فعالیتهای تجاری شتاب گرفته است و سرمایهگذاریهای متقابل و تجارت احیا خواهد شد. فروش تسلیحاتی ساخت ترکیه نیز میتواند موضوع دیگری باشد که اردوغان انتظار دارد روابط مشابه کویت در ۲۰۱۷ و عمان در ۲۰۱۹ را با امارات داشته باشد، چنانکه محمد بن احمد البواردی، وزیر دفاع امارات قبل از سفر اردوغان و در جریان دیدارش با توگای تونشی، سفیر ترکیه در ابوظبی در زمینه توسعه همکاریهای دفاعی و نظامی دوجانبه گفتگو کرده بود.
با وجود اینکه به نظر میرسد اردوغان در سفر خود به دنبال فعال کردن همکاریهای تجاری، اقتصادی و نظامی بود تا به لطف ثروت اماراتیها، خون تازهای به اقتصاد تورمزده کشورش تزریق کند، اما باید توجه داشت برآورده شدن این آرزوها چندان بیدردسر نیز نیست. در وهله نخست باید به رقابت نه چندان پنهان بین امارات و قطر اشاره کرد که با وجود توافق صلحالعلا در سال گذشته، هنوز هم تنش طرفین به خصوص در شبکههای اجتماعی مشهود است. ترکیه قبل از این توافق متحد اصلی قطر بود که همچنان سعی میکند تا این موقعیت را حفظ کند، اما نزدیکی بیش از حد او به امارات میتواند قطریها را درباره وفاداری اردوغان دچار تردید کند. همچنین نزدیکی اردوغان به اماراتیها باعث تضعیف موقعیت او در میان جریانهای اخوانی جهان عرب میشود که متحدان اصلی او هستند. دشمنی شدید اماراتیها با این جریان باعث میشود اردوغان مجبور شود بین این جریان و جیب اماراتیها یکی را انتخاب کند. این چالشها جدا از پیامدهای منفی جاهطلبیهای منطقهای اماراتیهاست که حتی تأثیر آن بر متحد همیشگیشان در عربستان سعودی نیز دیده شده است. شاید اردوغان امید داشته باشد از سرمایه امارات برای نجات اقتصادی خود استفاده کند، اما این آرزو چنان محدودیت و هزینهای دارد که بعید است به راه نجات قابل اطمینانی ختم شود.
