سه سال دیگر که تقویم ورق بخورد، یک قرن از تأسیس نیروی هوایی در ایران میگذرد. رشادتها و جانفشانیهای نیروی هوایی در ایران در دوران دفاع مقدس از نگاه کارگردانان در سینما و تلویزیون پنهان نمانده و در پارهای از فیلمها و سریالهای ساخته شده در ژانر دفاع مقدس، با محوریت یا نگاه جدی به حماسهآفرینیهای خلبانان ایرانی تولید و روی پرده رفته است. به مناسبت ۱۹بهمن، روز نیروی هوایی و سالروز بیعت همافران با امام خمینی در بهمن۱۳۵۷، نگاهی داشتهایم به چند فیلم و سریال شاخص که با این موضوع ساخته شدهاند.
«عقابها» بر فراز گیشه
مرحوم ساموئل خاچیکیان به عنوان استاد سینمای دلهره در ایران در یکی از اولین و جدیدترین فیلمهای ساختهشده درباره دفاع مقدس سراغ خلبانان ایرانی میرود و «عقابها» را میسازد. عقابها اگر رکورددار نباشد، دستکم یکی از پرمخاطبترین فیلمهای تاریخ سینمای ایران است. این فیلم در سالهای متمادی اکران قریب ۹میلیون تماشاگر داشته است و اگر بهای امروز بلیت سینما را ملاک قرار دهیم، چیزی حدود ۱۸۰میلیارد تومان فروش کرده است. فیلمنامه عقابها بر اساس داستان واقعی نجات یک خلبان ایرانی به نام یدالله شریفیراد توسط کردهای عراقی به نگارش درآمده است. جمشید هاشمپور و سعید راد نقشهای اصلی فیلم را ایفا میکنند که از قضا، هر دو پس از اکران، یکی برای مدتی و دیگری برای سالها ممنوعالکار میشوند. همچنین به علت شرایط بد اقتصادی زمان جنگ و کمبود نگاتیو، اکثر سکانسها با یک برداشت تصویربرداری میشود و به همین دلیل، مرحوم خاچیکیان تمرینات زیاد و متعددی را برای هر سکانس لحاظ میکند. عقابها برای بسیاری از ایرانیان یکی از پایههای ثابت نوستالژی در دهه۶۰ است، این فیلم، اما فرزند زمانه خویش و با معیارها و ملاکهای آن سالها ساخته شده است.
«حمله به اچ۳» به سفارش شهید ستاری
فیلم شهریار بحرانی با الهام از عملیات موفق و اعجابانگیز اچ۳ موسوم به حمله فانتومها ساخته میشود. شهید منصور ستاری، فرمانده وقت نیروی هوایی سفارش ساخت «حمله به اچ۳» را به شهریار بحرانی میدهد. اچ۳ یکی از پیچیدهترین عملیاتهای هوایی جهان تا به امروز است. خلبانان ایرانی در سال۱۳۶۰ و در قالب این عملیات، با هشت فروند جنگنده بمبافکن فانتوم، پایگاه هوایی الولید موسوم به اچ۳ در مرز عراق و اردن را مورد حمله قرار میدهند و ۴۸هواپیمای دشمن مستقر در این پایگاه را معدوم میسازند. حمله به اچ۳ با توجه به امکانات سینمای ایران در دهه ۷۰ اثری مقبول است که میتواند علاوه بر جلب نظر منتقدان، در گیشه هم موفق باشد. جعفر دهقان، محمد کاسبی، حسین یاری و حسن عباسی بازیگران اصلی فیلم بحرانی هستند. نکته جالب توجه اینکه شهریار بحرانی پس از ساخت حمله به اچ۳ و با وجود موفقیت نسبی فیلم، از سینمای دفاع مقدس فاصله میگیرد و سراغ ژانرهای دیگر میرود.
دایره سرخ (۱۳۷۴)
«دایره سرخ» فیلمی است متأثر از مناسبات سینمای ایران در دهه۷۰ که قهرمان طلب میکند. سرهنگ سابق خلبان «محمودی» که برای بردن داماد زخمیاش به آلمان به کشور بازگشته است، خواسته و ناخواسته درگیر جنگ میشود و بر اثر فعل و انفعالاتی، در تیم پرواز تخریب یک کارخانه ساخت سلاحهای شیمیایی در عراق قرار میگیرد و طبیعتاً از این آزمون سربلند بیرون میآید. دایره سرخ را جمال شورجه میسازد، به این نیت که این فیلم مقدمهای باشد برای ساخت سریالی درباره خلبان شهید عباس بابایی؛ اتفاقی که البته با شورجه نمیافتد و مرحوم یدالله صمدی بعدها این سریال را میسازد. فرامرز قریبیان نقش خلبان محمودی را در دایره سرخ بازی میکند و اردلان شجاعکاوه، محمد کاسبی و پریسا شاهنده، دیگر بازیگران اصلی این فیلم هستند. تصویربرداری فیلم هم در بوشهر انجام میشود. دایره سرخ فیلم متوسطی است که برای سازندهاش جمال شورجه یک مزیت و نقطه قوت نسبی به شمار میرود؛ فیلمی که البته میتوانست بهتر هم باشد.
خلبان (۱۳۷۶)
جمال شورجه دو سال پس از دایره سرخ سراغ فیلم دیگری با محوریت خلبانان ایرانی میرود و «خلبان» را میسازد. نقطه تمایز و تفاوت خلبان با ساخته قبلی شورجه در واقعی بودن قهرمانش است. خلبان با نگاهی به زندگی شهید عباس دوران ساخته میشود که با عملیات شهادتطلبانهاش، همه محاسبات صدام و حامیانش را به هم میریزد. در سال۱۳۶۲ قرار است کنفرانس سران کشورهای غیرمتعهد در عراق برگزار شود و صدام حسین، رئیسجمهور وقت این کشور برگزاری این کنفرانس را مزیتی سیاسی برای خود میپندارد. او عراق را کشوری امن معرفی میکند و مدعی میشود حتی مگس هم جرئت عبور از آسمان بغداد را ندارد. دیکتاتور سابق عراق حتی با ترسوخواندن خلبانان ایرانی رجز هم میخواند. شهید عباس دوران به نیت پاسخگویی به این یاوهگوییها، همراه با یک اسکادران به طرف عراق پرواز میکند و نه تنها آسمان بغداد را به تسخیر درمیآورد که طی یک عملیات شهادتطلبانه، با هواپیمای خود به یکی از میادین اصلی بغداد میکوبد.
پرواز خاموش (۱۳۷۷)
«پرواز خاموش» دومین فیلم عبدالحسین برزیده پس از «دکل» است. این فیلم حکایت نجات یک فروند هواپیمای ایرانی از دست دشمن و به سلامت رساندن و تحویل آن و تصاویر مهمی که ضبط کرده، به نیروهای خودی است. پرواز خاموش به رغم برخورداری از سوژهای جذاب، اما در عمل فیلم خوشساختی از آب درنمیآید و نمیتواند انتظارات را برآورده کند. این فیلم از مشکلات ساختاری متعددی رنج میبرد و در برخی سکانسها به شدت شعارزده شده و به کلیشه پهلو میزند. حسین یاری، بهمن دان و مجید مشیری بازیگران اصلی فیلم ۹۰دقیقهای عبدالحسن برزیده هستند. پرواز خاموش میتوانست با کمی وسواس بیشتر و شخصیتپردازیهای بهتر، فیلمی درخور توجه در سینمای دفاع مقدس باشد.
سیمرغ (۱۳۷۱)
شاید سریال «سیمرغ» و جلوههای ویژهاش امروز کمی ابتدایی و سطحی به نظر برسد، اما در زمان پخش و برای روزگار خودش، قریب ۲۷سال پیش، دستاوردی به شمار میرود. سیمرغ راوی زندگی خلبانان شهید احمد کشوری و علیاکبر شیرودی است؛ از زمان تحصیل تا لحظه شهادت. منهدم کردن تانکهای عراقی با هلیکوپترهای کبری توسط این دو خلبان شهید از جمله سکانسهای بهیاد ماندنی و خاطرهانگیز سریال سیمرغ است. سیدجواد هاشمی و محمد جوزانی به ترتیب ایفاگر نقشهای شهیدان کشوری و شیرودی هستند. سریال سیمرغ در زمره آثار نمایشی ارزشی تلویزیون است که در مختصات و مقتضیات سالهای ابتدایی پس از پذیرش قطعنامه ساخته میشود و نمیتوان ایراد چندانی بر لحن شعارزده و کلیشهایاش وارد دانست. در آن سالها همچنان این نوع ادبیات نمایشی خواهان خود را داشت و به سان امروز مهجور نبود.
شوق پرواز (۱۳۹۰)
موج البته نه چندان مرتفع و دامنهداری که از «سیمرغ» آغاز شده است به «شوق پرواز» میرسد. یدالله صمدی، کارگردان نامآشنای سینما به سفارش بنیاد شهید سریالی را بر مبنای زندگی خلبان شهید عباس بابایی تدارک میبیند. خانواده بابایی پیشنهاد میکنند که نقش شهید را شهاب حسینی با توجه به شباهت ظاهریاش بازی کند؛ خواستهای که اجابت میشود و شهاب حسینی در قالب شخصیت شهید عباس بابایی جلوی دوربین میرود.
