وزارت ارتباطات از سه سامانه پایش ماهوارهای در راستای حفاظت و توسعه محیط زیست کشور رونمایی کرد. سامانه «آتشبان» برای مقابله با آتشسوزی جنگلها، سامانه «کرانه» برای حفظ منابع آبی کشور و سامانه «آفاق» برای مقابله با گرد و غبار و آلودگی هوا راهاندازی شدهاست. محیطزیست و منابع طبیعی، شیلات، حوزه کشاورزی و هواشناسی از کاربران اصلی این سامانهها هستند.
مهمترین کاربرد صنعت فضایی، بخش سنجشی و نظارت بر اندازهگیری پارامترهای مربوط به آن است. این اندازهگیریها از تخمین آب پشت سدها، پیشبینی خشکسالی تا پایش محصولات کشاورزی و محصولات شیلاتی از سوی ماهوارههای سنجشی را دربرمیگیرد.
رقابت کشورها در حوزه تصاویر ماهوارهای
ماهوارههای سنجش از راه دور در ارتفاع ۸۰۰ کیلومتری از زمین قرار دارند. استفاده از دانش تصویربرداری این ماهوارهها به قدری گسترش یافته که کشورهای بیشتری وارد رقابت در این حوزه شدهاند. بهنحوی که تاکنون بیش از ۵۰ کشور دارای ماهواره سنجش از دور هستند و اغلب کشورها برای توسعه کاربریهای تصاویر ماهوارهای از امکانات یکدیگر استفاده میکنند. سنجش از دور ماهوارهها ۱۷ درصد بازار حوزه فضایی را در بر میگیرد و یک بازار ۵ میلیارد دلاری را به خود اختصاص دادهاست. بیشترین کاربرد تصاویر ماهوارهای در حوزه دفاعی و پس از آن تغییرات اقلیم، محیطزیست و کشاورزی است. با تحلیل تصاویر ماهوارهای در حوزه کشاورزی میتوان به پیش بینی تولید و عملکرد محصول، اندازهگیری رطوبت خاک، تهیه نقشه شوری خاک، تهیه نقشههای خشکسالی و ریسک خشکسالی، محاسبه سطح زیر کشت محصولات کشاورزی، شناسایی مناطق آسیبدیده از آفات گیاهی، شناسایی تغییرات کاربری اراضی و شناسایی زمینهای مستعد کشت محصولات کشاورزی دست یافت.
تصاویر ماهوارههای سری سنتینل یا ماهوارههای سری لندست اروپا رایگان هستند. یعنی با پردازش و دریافت اطلاعات آنها میتوان مثلاً در شناسایی محصولات شیلاتی، استفاده مناسب آب، کود و آفتکشها در کشاورزی به موفقیتهای چشمگیری رسید.
مهار آتش با آتشبان
در راستای استفاده از همین سنجشهای ماهوارهای، سه سامانه پایش ماهوارهای و یک سامانه رصد بر خط از رصدخانه خیام با حضور وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات رونمایی شد.
سامانههای «آتشبان» برای پایش ماهوارهای آتش فعال و مدیریت آتشسوزی، «کرانه» برای رصد رودخانهها، تالابها و بدنههای آبی کشور، «آفاق» برای پایش گرد و غبار و آلودگی هوا، و همچنین سامانه «کیهان» برای رصد آنلاین آسمان و دادهگیری از اجرام سماوی از طریق رصدخانه خیام سازمان فضایی راهاندازی شد.
سامانه آتشبان میتواند از سوی همه سازمانها و نهادهای مسئول حفظ و نگهداری از منابع طبیعی مورد استفاده قرار گیرد. وزارت جهاد کشاورزی و سازمانهای جنگلها و مراتع، حفاظت محیطزیست و مدیریت بحران میتوانند از محصولات این سامانه استفاده کنند.
این سامانه، تصاویر مربوط به پوشش گیاهی، جنگلی و مساحت این پوششها را مورد ارزیابی قرار میدهد. در ارزیابیهای این سامانه از تجربیات دیگر کشورها در مهار آتشسوزی جنگلها هم استفاده شدهاست.
سامانه آفاق هم کاربردهای بسیار زیادی در شناسایی گرد و غبار، پایش و ردیابی مسیر گرد و غبار، شناسایی کانونهای ایجاد گرد و غبار و برآورد شدت گرد و غبار دارد. سازمان مدیریت بحران، سازمان حفاظت محیطزیست، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان هواشناسی و نهادهای مدیریت شهری و مراکز پژوهشی میتوانند از محصولات این سامانه استفاده کنند.
حمایت از منابع آبی کشور
سامانه کرانه هم سامانهای است که به شناسایی بدنههای آبی به صورت منظم و مستمر برای بخشهای مختلفی مانند اقلیمشناسی، هواشناسی و کشاورزی میپردازد. وزارتخانههای نیرو، جهاد کشاورزی، سازمان حفاظت محیطزیست و سازمان مدیریت بحران از بهرهبرداران این سامانه هستند.
این سامانه برای پایش منابع آبی کشور با حمایت سازمان فضایی (زیرمجموعه وزارت ارتباطات) از سوی بخشخصوصی راهاندازی شدهاست. در این سامانه با استفاده از تصاویر مختلف ماهوارهای و فناوری سنجش از راه دور، اطلاعات مربوط به منابع آب کشور با تمرکز بر پهنههای آزاد منابع آبی، دریاچهها، تالابها و ذخایر آبی سدهای استراتژیک به صورت ماهانه تولید میشود. این تصاویر تولیدشده مورد تحلیلهای آماری قرار میگیرد و پارامترهای کمی، کیفی و فیزیکی آن استخراج و ارزیابی میشود. پارامترهای کمی مثل تغییرات مرزهای ساحلی و مساحت پهنههای آبی، پارامترهای فیزیکی مثل دما و سرعت باد در سطح آب و پارامترهای کیفی هم مثل میزان شورای و مقدار مواد معدنی آب است.
رصد زیباییهای آسمان برای علاقهمندان
سامانه کیهان، رصد بر خط از رصدخانه خیام، نیز دیگر سامانه رونماییشده از سوی وزیر ارتباطات است که علاقهمندان از طریق این سامانه قادر خواهند بود تا به رصد زیباییهای آسمان بپردازند. در راستای ایجاد دسترسی عمومی به امکانات این رصدخانه پروژه ارائه خدمات رصدی رصدخانه خیام بر بستر وب در قالب ایجاد سامانه رصد آنلاین آسمان به نام سامانه کیهان انجام شدهاست.
رصدخانه خیام سازمان فضایی ایران در پایگاه فضایی ماهدشت هم با مأموریت انجام فعالیتهای علمی، فنی و توانمندسازی در زمینه نجوم رصدی و هوایی ایجاد شدهاست.
برنامههای گسترده برای آینده
با توجه به تجربیات چندین ساله سازمان فضایی ایران در انجام پروژههای کاربردی مختلف در حوزه سنجش از دور، این سازمان دارای ظرفیتهای مختلف ملی و بینالمللی است. این نهاد با داشتن زیرساختهای مختلف نرمافزاری، سختافزاری و نیروی انسانی متخصص، از این پس محصولات و خدمات خود را در بخش سنجش از دور به طور گستردهتری در اختیار دیگر سازمانها قرار میدهد.
تولید و تحلیل تصاویر در حوزه زمینشناسی و اکتشاف معدن، نفت و گاز، مدیریت و پایش سواحل، مطالعات بلایای طبیعی مثل زلزله و خشکسالی، مطالعات توسعه شهری مثل کاداستر و ثبت املاک هم از برنامههای آینده سازمان فضایی است.
