ثبت جهانی پرونده «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران» از سوی یونسکو در ایامی که چندین کشور عربی و ترکیه پیگیر ثبت پروندههایی تحت عنوان خوشنویسی عربی و خوشنویسی اسلامی در فهرست میراث ناملموس بشری سازمان یونسکو بودند، تحت عنوان برنامههای خوب پاسداری انجام شد که میتوان از آن با تعبیر یک تیر و دو نشان یاد کرد.
پرونده «برنامه ملی پاسداری از هنر سنتی خوشنویسی در ایران» در شانزدهمین نشست بینالمللی کمیته حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس که به صورت مجازی از ۲۲ تا ۲۷ آذرماه ۱۴۰۰ در پاریس (مقر یونسکو) برگزار شد، مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت تحت عنوان برنامههای خوب پاسداری (اقدامات مثالزدنی) ثبت جهانی شد. این مسئله در حالی اتفاق افتاد که تقریباً در همین ۱۶کشور عربی (عربستان سعودی، الجزایر، بحرین، مصر، عراق، اردن، کویت، لبنان، موریتانی، مراکش، عمان، فلسطین، سودان، تونس، اماراتمتحده عربی و یمن) پرونده «دانش، مهارت و شیوه خوشنویسی عربی» و ترکیه پرونده «خوشنویسی سنتی در هنر اسلامی» را در فهرست میراث ناملموس بشری به نام خود ثبت کردهاند.
حجتالله ایوبی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو- ایران ضمن تبریک ثبت جهانی پاسداشت هنر در رابطه با چگونگی کسب این مهم میگوید: سال گذشته نگرانی عمومی درباره خوشنویسی پدید آمد و برخی ادعاها در برخی کشورها، جامعه فرهنگی و به خصوص خوشنویسان ما را نگران کرده بود و همان موقع نیز اعلام شد دوستان کار خود را حرفهای در این باره آغاز کردهاند و جای نگرانی نیست. تا دیروز از عظمت جایگاه ایران در عرصه خوشنویسی سخن میگفتیم و استادان خوشنویس درباره جهانی شدن این هنر ایران اسلامی نگران بودند، اما امروز این حرف جهانی شده و معتبرترین سازمان جهان یعنی یونسکو این مهم را پذیرفته است که ایرانیان در پاسداشت هنر خوشنویسی سرآمد هستند.
دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو میافزاید: از این پس باید به گونهای دیگر عمل کنیم. انتظار من به عنوان کوچکترین عضو جامعه فرهنگ این است جامعه خوشنویسی یکی شوند چراکه به یکصدایی و همافزایی کمک میکند. همه خوشنویسان در هر گروه و دستهای باشند از جنس نور هستند، زیرا کار دلی میکنند. با توجه به اینکه دولت و مجلس به دنبال تحول هستند، امیدوارم شاهد مصوبهای باشیم که آثار خوشنویسان خریداری و در منظر مردم در ادارات مختلف قرار داده شود. دیوارهای خالی و خاکستری ادارات را با نصب تابلوهای اصل از هنرمندان منطقه خود زیبا کنیم، این کار باعث تشویق خوشنویسان میشود و نشان از پاسداشت هنر خوشنویسی دارد.
اقدام کشورهای عربی و ترکیه چه بود
ثبت جهانی میراث ملموس و ناملموس کشورها در سازمان جهانی یونسکو یکی از راههای حفظ و حراست از آنهاست، این در حالی است که کشورها بعد از کسب چنین موفقیتی میتوانند ضمن مانور دادن روی شاخصههای فرهنگی، تاریخی و تمدنی خودشان در کنار معرفی پیشینه و سابقه تمدنی کشورشان به جذب گردشگران و سیاحان اقدام و منافع اقتصادی سرشاری را برای مردم و کشورشان کسب کنند، این در حالی است که برخی کشورها برای دست پیدا کردن به این مواهب حتی حاضرند به سرقت میراث فرهنگی و تمدنی دیگر کشورها اقدام نمایند. در این رابطه میتوانیم به ثبت بادگیرهای یزد توسط کشور امارات یا موارد عجیبی مثل تلاش برای ثبت نظامیگنجوی به عنوان شاعر باکویی، سعدی به عنوان شاعر عرب و حتی مصادره به مطلوب کردن شخصیت علمی و شناختهشدهای مثل ابوعلی سینا به عنوان دانشمند اسپانیایی اشاره کرد.
اما در رابطه با بحث ثبت پرونده خوشنویسی حدود یکسالواندی پیش کشور ترکیه در یک دستدرازی فاحش و آشکار به بهانه ثبت «خوشنویسی اسلامی» در بخش میراث ناملموس جهانی به دنبال سرقت یکی از ذخایر ارزشمند فرهنگی بود. این مسئله با اعتراض وزارت میراث فرهنگی کشورمان مواجه شد. کارشناسان این وزارتخانه با ارائه ادله فنی به سازمان یونسکو مدعی شدند از آنجا که عنوان پرونده پیشنهادی ترکیه برای خوشنویسی، دارای صفت «اسلامی» است، این موضوع مورد اعتراض رسمی ایران است، چه اینکه صفت اسلامی نمیتواند صرفاً محدود به کشور ترکیه باشد، نکته دیگر اینکه منشأ خوشنویسی اسلامی در ایران است. پس از پیگیری و اعتراض ایران، عنوان این پرونده تغییر کرد و به «خوشنویسی سنتی در هنر اسلامی در ترکیه» تبدیل شد و در واقع آنچه به اسم کشور ترکیه ثبت شده خوشنویسی سنتی کشور خودشان است، مثل همان اتفاقی که در رابطه با مدعای کشورهای عربی اتفاق افتاده و آنها هم صرفاً خط یا خوشنویسی عربی را ثبت کردهاند.
چرا اقدام ایران مهم است؟
کنوانسیون۲۰۰۳ یونسکو که کشورها به موجب آن عناصر فرهنگی ناملموس خود را ثبت جهانی میکنند، سه نوع فهرست مجزا دارد؛ اولین آنها «میراث مُعرف ناملموس» است که اتفاقاً بیشترین موارد ثبتهای جهانی کشورها در این فهرست قرار میگیرد و اتفاق میافتد، دومین فهرست در این رابطه «میراث ناملموس در خطر» است و معمولاً آثاری که شرایط پاسداری و حفاظت خوبی ندارند یا در حال نابودی و در خطر انقراض هستند، در این فهرست ثبت میشوند، اما سومین فهرست این حوزه «برنامههای خوب پاسداری یونسکو» است که اتفاقاً ثبت آثار در آن دشوارتر از دو فهرست قبلی است، ولی به نسبت آنها محسنات بیشتری دارد که خوشنویسی کشورمان در این فهرست ثبت شده است. به کلام بهتر آثاری که به این فهرست وارد شدهاند در عین معرفی، پاسداری خوبی هم از آنها صورت گرفته است، یعنی کشورها آنقدر آن اثر را خوب پاسداری کردهاند که میتواند در عین ثبت در فهرست میراث ناملموس جهانی یونسکو، ترویجدهنده آن هم باشد و به همین علت است که این فهرست اهمیت بالایی برای کشورها و یونسکو دارد. برنامه ملی پاسداری از یک عنصر فرهنگی ناملموس به منزله دو ثبت همزمان یک پرونده است، یعنی هم عنصر فرهنگی ناملموس ثبت جهانی شده و هم به تأیید یونسکو رسیده است که به خوبی میتوانید از این عنصر پاسداری کنید و این همان اقدام مهم کشورمان است که میتوانیم از آن تحت عنوان هدف قرار دادن دو نشان با یک تیر یاد کنیم. با لحاظ کردن این اقدام مثبت و قابل توجه خوشنویسی ایران، هفدهمین عنصر میراث فرهنگی کشورمان است که در فهرست جهانی میراث ناملموس یونسکو ثبت میشود.
سابقه خوشنویسی در ایران
بر اساس آنچه مورخان نقل کردهاند بحث خوشنویسی در بین ایرانیان از همان سدههای نخستین اسلام رواج داشته و آنطور که گفتهاند در طول تاریخ هنرمندان ایرانی توانستهاند با بهرهگیری از نبوغ و ذوق سرشاری که در کارهای هنری داشتهاند، آرامآرام سبکها و شیوههای نوین و زیبایی را به هنر خوشنویسی اضافه کنند. دو خط نسخ و تعلیق جزو اولین شیوههای نگارش بوده است که بعدها در قرن هشتم توسط استادان ایرانی مثل میرعلی تبریزی از ترکیب و ادغام دو خط نسخ و تعلیق خطی به نام نسختعلیق به وجود میآورد که نه تنها مورد اقبال بسیار زیاد قرار میگیرد بلکه زمینه تحولات و تغییرات عظیمی در عرصه هنر خوشنویسی را ایجاد میکند. این هنر تا به امروز توسط استادان برجستهای نسل به نسل پیشرفت کرده و به دست ما رسیده است و شهر قزوین به عنوان پایتخت خوشنویسی با معرفی چهرهها و استادان برجستهای در حوزه این هنر ایرانی نقش غیرقابل انکاری در ایجاد تحولات و ارتقای آن دارد؛ استادان مبرزی مثل میرعماد حسنی (استاد بزرگ خط نستعلیق)، عبدالمجید طالقانی، میرزا محمدحسین عماد الکتاب قزوینی و ملک محمد قزوینی در لیست این مفاخر قرار دارند.
