نمایش عروسکی تلفیقی از افسانه، هنر و آموزش
کد خبر: 1062309
لینک کوتاه: https://www.Javann.ir/004SM1
تاریخ انتشار: ۲۴ شهريور ۱۴۰۰ - ۱۹:۵۰
علی کیایی*

اندیشمندان «زبان» و «فکر» را بنیادی‌ترین و اصلی‌ترین تفاوت انسان و حیوان می‌دانند، اما نقاشی‌های یافت شده در غار‌های چندهزار ساله عصر دیرینه سنگی و پارینه‌سنگی به ما می‌گوید قبل از اینکه انسان‌ها زبان را اختراع کنند، «هنر» را دریافته بودند. هنر از زمان شکل‌گیری اجتماعات انسانی در اشکال مختلف و با کارکرد‌های گوناگون همواره در سیر تکامل بشر وجود داشته است.
از میان فعالیت‌های هنری انسان، پیدا کردن پیشینه هنر‌های نمایشی بسیار سخت‌تر است، چراکه وسایل ضبط صدا و تصویر به شکل امروزی در گذشته وجود نداشت. بنابراین مردم‌شناسان خاستگاه آن را آیین‌های مذهبی و مناسک تشرف می‌دانند، اما می‌دانیم که با پذیرفتن اولین نقش­‌های اجتماعی، نمایش با روزمرگی‌های بشر درآمیخته است. به‌زعم اروین گافمن، جامعه‌شناس امریکایی، انسان در تمام لحظه‌های حضورش در اجتماع روی صحنه نمایش است و در خلوتش پشت صحنه نمایش، از همین‌روست که رابطه‌اش با هنر‌های نمایشی یک رابطه آیینه‌سان است. اما آنچه قابل تأمل است حضور نمادین و پایاپای حیوانات در نمایش ها‌ی آیینی و مناسک مختلف است. با پیدایش زبان، تمامی باور‌ها و تخیلات انسانی درباره حیوانات در ادبیات به گسترش خود ادامه داد؛ «سندبادنامه» ظهیرالدین سمرقندی، «جوامع الحکایات» محمد عوفی، «بهارستان» جامی، «موش و گربه» عبید زاکانی، «منطق الطیر» عطار، «کلیله و دمنه» ابوالمعالی نصرالله منشی و در موارد متأخر «قلعه حیوانات» جورج اورول، نمونه‌های اعلای این مدعا هستند. با شکل‌گیری هنر‌های نمایشی مدرن نیز این باور‌ها به مسیر خود ادامه دادند و در قالب نمایش‌های عروسکی (تلویزیونی- سینمایی) و انیمیشن تا امروز تکامل یافتند. می‌توان گفت صحبت از زبان حیوانات یادآور کهن الگو‌های باستانی و اساطیری است و دلیل جذابیت بیشتر این کاراکتر‌ها برای کودکان، نه تخیلی بودن و سرگرم‌کنندگی آن‌ها که پیوند نزدیک‌تر کودکان با الگو‌های روانی اولیه و ابتدایی انسان در جهان هستی است. شاید تصور شود مخاطب نمایش‌های عروسکی کودکان هستند، در صورتی که هر تقسیم‌بندی نسلی و سنی در این مورد اشتباه است. برنامه‌های نوروزی کلاه قرمزی در سال‌های اخیر بیشترین جذابیت را برای گروه سنی بالاتر از ۱۵ سال داشت، در مجموعه «شبکه کوچک» نیز سعی شده است از دو منظر محدودیت‌زدایی سنی در نظر گرفته شود. اولین مورد تعدد عروسک‌ها با ویژگی‌های شخصیتی متفاوت است، مثل شخصیت «سرمه‌خان» در مقابل «شبرنگ» یا عروسک «خاکی» در مقابل «دکمه» و «کفشک» که ویژگی‌های کودک تا بزرگسال را دربر می‌گیرد. مورد دوم وجود آیتم‌های مختلف با فضا‌های متفاوت است، مثل آیتم «گوریل انجیری»، «حمام»، «فغانی و کشانی (فنرها)»، سبیل‌الدوله و...
استوارت هال، نظریه‌پرداز بزرگ فرهنگی با ارائه نظریه دریافت، جایگاه مخاطب را در مواجهه با آثار ادبی به درستی تشخیص داد: «مخاطب هیچگاه در خوانش یک اثر منفعل نیست، بلکه خود نیز روایتگر است. بنابراین یک اثر ادبی یا نمایشی بستری را برای گفتگو، تخیل و ایجاد هویت فرهنگی مهیا می‌کند.» ما تولیدات موفق، اما محدودی در این زمینه داشته‌ایم، آثاری مثل مدرسه موش‌ها، خونه مادربزرگه و کلاه قرمزی، اما آیا این آثار برای نسل امروز همان جذابیتی را دارد که برای نسل قبل داشت؟! اگرچه یکی از ویژگی‌های تولیدات این‌چنینی جنبه سرگرمی آن است، اما کارکرد آن بسیار گسترده‌تر است.
مخاطب اینگونه برنامه‌ها دو یا سه نسل هستند، چراکه کارکرد پنهان و مهم آن کم کردن فاصله نسلی قبل از رسیدن آن به شکاف نسلی است. در نتیجه؛ اولین گام، تولید محتوایی بین‌نسلی است که رویکردی میانجی‌گرایانه داشته باشد. شبکه کوچک با آیتم‌های مختلف و درک همه‌جانبه شرایط فرهنگی معاصر به این نیاز پاسخ داده است. تلفیق ظرافت‌های زبانی و ویژگی‌های حیوانات با یکدیگر از بهترین قالب‌های طنز و نقد به شمار می‌رود، در حالی که راه را برای مصادیق بیشتر در چارچوب استعداد‌های زبانی می‌گشاید، رواداری و فرهنگ کثرت‌گرایی را نیز قوت می‌بخشد. بنابراین اگر موضوعی انتقادی از زبان یک کلاغ بیان شود، تأثیر بیشتر و حساسیت کمتری دارد تا اینکه از زبان عروسکی انسانی گفته شود. از سوی دیگر انتخاب زبان گفتاری هوشمندانه در این آیتم، علاوه بر داشتن عنصر جذابیت و خلاقیت، مخاطب را برای کامل کردن دیالوگ وارد بازی کرده و وجوه نمادین حیوانات را نیز حفظ می‌کند. به طور کلی داشتن فضای خوش‌رنگ و زنده در «شبکه کوچک» همراه با کاراکتر‌هایی جذاب که باور‌های عمومی را در مورد موجودات اطرافمان، خصوصاً حیوانات از مطلق‌گرایی به نسبی‌گرایی سوق می‌دهد از نکات قوت آن به شمار می‌رود. درآمیختن زبان کودکانه و موزیکال با تجربه‌های زیسته نسل قبل و رنگ و بوی نسل‌های پیش‌رو به نوعی به آشتی نسلی منجر می‌شود و امید است از جهان گوشی‌ها و تبلت‌های انفرادی رجوعی داشته باشیم به صفحه‌ای بزرگ‌تر برای بازیابی هویت‌های واقعی و جمعی‌مان.
*کارشناس هنر‌های نمایشی

نظر شما
جوان آنلاين از انتشار هر گونه پيام حاوي تهمت، افترا، اظهارات غير مرتبط ، فحش، ناسزا و... معذور است
نام:
ایمیل:
* نظر:
پربازدید ها
عناوین پیشنهادی
آخرین اخبار