روز گذشته نخست وزیر ترکیه در رأس یک هیأت بلندپایه وارد تهران شد. از ترکیب همراهان رجب طیب اردوغان میتوان برداشت کرد که این سفر دستاوردهای بسیاری را برای طرفین خواهد داشت.
بررسی سابقه مناسبات ایران و ترکیه در حوزههای مختلف همکاری بیانگر آن است که دو کشور ایران و ترکیه از قابلیت توسعه روابط در عرصههای گوناگون برخوردارند و مبنای چنین توسعهای، وجود سطح گستردهای از همکاری میان دو کشور در حوزههای فرهنگی، اقتصادی و سیاسی است.
ترکیه همواره در طول تاریخ موقعیت جغرافیایی ایران را به عنوان عمق راهبردهای سیاسی و امنیتی برای خود قلمداد کرده و ایران نیز متقابلاً فضای ژئوپلتیکی ترکیه را برای ارتباط با حوزههای جغرافیایی دیگر مورد توجه قرار داده است.
به همین دلیل میتوان گفت ایران و ترکیه دو کشوری هستند که با وجود اختلاف دیدگاه در برخی زمینهها، توانستهاند اراده خود را برای همزیستی مسالمتآمیز به اثبات برسانند و حتی در برخی حوزههای مشترک، بهویژه در قضایای جهان اسلام و فلسطین، اهرم فشار برای قدرتهای سلطهجو باشند.
امروز با توجه به تحولاتی که در صحنه داخلی ترکیه و منطقه و تغییراتی که در رویکرد سیاست خارجی این کشور به وقوع پیوسته است، شاهد توسعه و گسترش روزافزون روابط ایران و ترکیه، بهویژه در زمینههای اقتصادی و تجاری هستیم. ضمن اینکه سطح قابل توجهی از روابط امنیتی با توجه به دیدگاههای مشترک در مبارزه با تروریسم و حفظ امنیت مرزها میان دو طرف ایجاد شده است.
سیاست خارجی دولت اردوغان در دوره اول و دوم نخستوزیری مبتنی بر رویکردی فعال در منطقه است و سنگبنای چنین رویکردی را باید متأثر از دیدگاه تورگوت اوزال دانست که معتقد بود ترکیه باید نقش فعالی در منطقه داشته باشد. حوزههایی که دولت ترکیه طی سالهای اخیر به صورت فعال به آنها ورود پیدا کرده و بعضاً مورد تشویق افکار عمومی در جهان اسلام قرار گرفته است، عبارتند از: رفع برخی چالشهای خود در شمال عراق و حتی میانجیگری در مباحث امنیتی عراق، همکاری با کشورهای عرب و حوزه خلیجفارس بهرغم موضعگیریهای سرسختانهای که اردوغان در بحث حمله رژیم صهیونیستی به غره نسبت به سکوت اعراب داشت، موضعگیری آشکار در بحث فلسطین و لبنان یا مباحث مربوط به حوزه امنیتی در قفقاز و... نشاندهنده تفاوت در نوع رفتار ترکیه در این حوزهها نسبت به گذشته است. اینکه شاهد هستیم ترکیه در سطح ارتباط خود با ارمنستان، به رغم چالشهای اساسی با این کشور توانسته سطح مناسبات و رفت و آمدهای دیپلماتیک خود با این کشور را افزایش دهد، نشان از موفقیت دولت اردوغان دارد. به عبارت دیگر باید گفت ترکیه در دوره جدید، محور سیاست خارجی خود را بر دو محور؛ کاهش تنش در روابط با همسایگان و نگاه جدید به شرق و بهرهگیری از امتیازات غرب متمرکز کرده است. در رابطه با تعامل ترکیه با ایران، بهرغم شیطنت غرب برای جدایی فکری بین این دو کشور و سابقه آنها، رقابت آنها در سازمان کنفرانس اسلامی و بعضاً مسائل ایدئولوژیکی طرفین، پس از پیروزی انقلاب اسلامی سطح روابط این دو کشور کمتر با چالش مواجه شد. آن گونه که در سالهای اخیر به سطح رضایت بخشی رسیده است.
باید پذیرفت زمینههای همکاری ایران و ترکیه فراتر از ظرفیتهای موجود است و اگر دو کشور ایران و ترکیه، برخی اختلاف نظرها و سلیقهها را کنار بگذارند میتوانند با تمرکز بر وجوه مشترک همکاری، تحول اساسی در منطقه و جهان اسلام ایجاد کنند که از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1- ایران و ترکیه هر دو از اعضای سازمان اقتصادی اکو میباشند و در میان 10 عضو اکو، این دو کشور از ظرفیتهای مالی، اقتصادی و تجاری بیشتری برخوردار هستند که در صورت همکاریهای تعریف شده و هدفمند آنها، در میان مدت شاهد تحول اساسی در زمینه تجارت بین کشورهای عضو اکو خواهیم بود.
2- اردوغان در اجلاس داووس نشان داد طرفین در حمایت از حقوق ملت مظلوم فلسطین دیدگاه مشترک دارند و رضایت افکار عمومی ترکیه و جهان اسلام از نوع رفتار اردوغان با نخست وزیر رژیم صهیونیستی در این اجلاس، مبنای خوبی در سنجش رفتارهای درستی است که مقامات ترکیه میتوانند از آن برای اتخاذ هرگونه مواضع خود در آینده بهره گیرند.
هر چند برخی ارتباطات مشکوک دولتمردان ترکیه با رژیم صهیونیستی، بهویژه برگزاری رزمایش مشترک، مورد انتقاد جدی افکار عمومی جهان اسلام و مردم این کشور در مناسبات ترکیه با رژیم صهیونیستی شده است ولی به نظر میرسد هنوز زمینه بازگشت به خواسته ملتهای آزادیخواه جهان بهخصوص ملت های مسلمان در رابطه با کاهش یا عدم ارتباط با رژیم صهیونیستی وجود دارد و مقامات ترکیه میتوانند با این بازگشت، افکار عمومی را نسبت به خود تغییر دهند.
3- ظرفیتهای اقتصادی و مسیر ترانزیتی ایران و ترکیه زمینه مناسبی برای افزایش مناسبات دو کشور خواهد بود و به نظر میرسد با سفری که اردوغان صورت داده است هر دو کشور به این درک مشترک رسیدهاند و این آغاز خوبی برای گامهای بلند در روابط ایران و ترکیه خواهد بود.
