تجارت الكترونيك در ايران، بيم‌ها و اميد‌ها در گفت‌وگو ي«جوان» با دكتر محمد نهاونديان

5 عامل عقب‌ماندگي كشور از تجارت الكترونيكي

هوا رو به تاريكي مي‌رود و من با كلي برگه كه روي آنها سؤالات متفاوت نوشته‌ام به سرعت پله‌ها را بالا مي‌روم تا به سالن كنفرانس اتاق بازرگاني ايران برسم. محمد نهاونديان آرام نشسته است پشت ميز. او نماينده بخش خصوصي در اقتصاد كشور و به نوعي يك پدر و كسي است كه بايد زمينه‌هاي پيشرفت اقتصادي در بخش خصوصي را ايجاد كند. دانش آموخته اقتصاد از دانشگاه جورج واشنگتن در رشته اقتصاد و استادي مهربان است. تجارت الكترونيك در ايران نامي آشناست، نزديك به 10سال پيش ما آن را به منطقه معرفي كرده و قوانين آن را نيز در كشور توليد كرديم اما يكباره به فراموشي سپرده شد. اتاق بازرگاني ايران سعي كرده تا با تأسيس يك پورتال اقتصادي باز اين جريان اقتصادي نوين را به راه بيندازد. اما در اين راه با چه مشكلاتي روبه‌رو خواهد بود. براي پاسخ به اين سؤال با محمد نهاونديان به گفت‌وگو پرداخته‌ام كه ماحصل آن در ادامه مي‌آيد:تجارت الكترونيك چه نقشي در اقتصاد امروز دارد؟تجارت الكترونيك نقش اساسي را در بازارهاي امروز به عهده گرفته است. در دنياي امروز فعالان اقتصادي به طور لحظه‌اي در فضاي اقتصادي به تبادل مي‌پردازند. امروزه فعاليت‌هاي اقتصادي از محدوديت مكان در آمده و هر كس در هر جاي جهان كه هست مي‌تواند در هر جاي ديگر و در هر بازار حضوري فعال داشته باشد. با توجه به اينكه ايران از آغازگران تجارت الكترونيك در منطقه بوده است. جايگاه فعالان اقتصادي ما در اين بازار نوين كجاست؟مايه تأسف است كه از انقلاب ارتباطات قريب به دو دهه مي‌گذرد اما فعالان اقتصادي ما با عدم دسترسي به امكانات مطلوب جهت ورود به دنياي تجارت الكترونيك روبه‌رو هستند. متأسفانه ما هنوز با مشكل سرعت پايين در ارتباطات شبكه اينترنت روبه‌رو هستيم و رتبه ما در استفاده از اين امكانات در جهان قابل دفاع نيست. با وجود اينكه ايران از اولين كشورهايي بود كه در آسيا و اولين كشور در منطقه در فعاليت‌هاي بين‌المللي مربوط به تجارت الكترونيكي شركت كرد و طراحي‌هاي لازم را در آن زمان (14-13سال قبل) شروع كرد اما هنوز استفاده از كسب و كارهاي الكترونيك جايگاهي پيدا نكرده‌ايم. از ميزان علاقه‌مندي ما در آغاز اين مسير همين بس كه از معدود كشورهايي بوديم كه وارد مركز استانداردهاي كسب و كار الكترونيكي شديم و در وضع قوانين آن شركت كرديم. مقدمات حضور ما در بازارهاي نوين جهاني با استفاده از تجارت الكترونيك بيش از يك دهه قبل فراهم شد،مصوبات قانوني به اين منظور در قانون برنامه پيش بيني شد مبني بر تكليف برخي سازمان‌هاي دولتي جهت كمك كردن به واحدهاي پيشتاز در تجارت الكترونيك، اما به اين قوانين هيچ‌گاه جامه عمل پوشانيده نشد و تخصيص بودجه لازم صورت نگرفت. بدين جهت است كه ما مي‌بينيم تعدادي از كشورهاي منطقه در حوزه تجارت الكترونيكي از ايران گوي سبقت را ربودند. تجارت الكترونيك چه كمكي به اقتصاد ما خواهد كرد؟هزينه و سود، اصل اوليه مبادلات اقتصادي است و كسي مي‌تواند در دنياي امروز موفق باشد كه بتواند هزينه‌هاي خود را كم وسودش را بالا ببرد اما قيمت تمام شده كالا يا خدمات موضوعي نيست كه بتوان با محاسبه آن را كم و زياد كرد بنابراين بايد به دنبال راهكارهاي جديد بود و تجارت الكترونيك مهم‌ترين راه كم كردن هزينه‌ها و بالا بردن سود است. زيرا با توجه به امكاناتي كه در اختيار شما مي‌گذارد بسياري از هزينه‌ها اعم از بازار يابي و. . . را كاهش مي‌دهد. با اين توضيح چه مشكلاتي باعث شده ما در زمينه تجارت الكترونيك عقب بمانيم؟اقتصاد ما به دلايل محدوديت‌هاي سياسي و برخي دلايل ديگر از جمله تورم مرتباً افزايش قيمت تمام شده در كالا و خدمات را به همراه دارد. در همين رابطه هزينه بالاي خدمات بانكي يكي از مولفه‌هاي جدي است. پس بايد انگيزه ما براي اينكه هزينه مبادله را از طريق تجارت الكترونيك كاهش دهيم بيشتر از ديگران باشد نه كمتر!بخش خصوصي در اين راستا چه كرده است؟اتاق بازرگاني صنايع ومعادن ايران وظيفه خود مي‌داند كه بستر لازم را براي يك پورتال گسترده و توانا براي كسب و كار الكترونيك فراهم كند. اين پورتال چه كاري خواهد كرد؟ پورتال اتاق ايران تنها در محدوده اطلاع رساني نخواهد ماند بلكه در زمينه بستر سازي اقتصادي و آشنايي فعالان با اين عرصه نيز كارهايي در برنامه خواهد داشت. تجارت الكترونيك وپورتال اتاق بازرگاني صنايع ومعادن ايران كداميك از واحدهاي اقتصادي را به عنوان گروه هدف برگزيده است؟بيشترين سرمايه‌گذاري ما روي واحدهاي كوچك و متوسط خواهد بود. ويژگي اين واحدها اين است كه بنيه شان براي هزينه جهت استفاده از نوآوري‌هاي روز كمتر از بنگاه‌هاي بزرگ است، زيرا نمي‌توانند نيروهاي متخصص و در تعداد زياد را به كار گيرند. لذا خدمات اتاق براي اين واحدها به منظور دسترسي به بازار مي‌تواند تعيين‌كننده باشد. هر كس كه به حوزه ارتباطات كمي آشنايي داشته باشد مي‌داند كه هر اتفاق نويي در اين عرصه به سرعت كهنه خواهد شد و هر نوآوري در بازار رقابت به سرعت پشت سر گذاشته مي‌شود. ويژگي كار در حوزه‌هاي سي تي اين است كه اطلاعات مرتب بايد روزآمد شود و اين موضوع نياز به بازخورد دارد. بازخورد اين كار پورتال اتاق هم بايد توسط رسانه‌ها صورت پذيرد. مخاطبين اصلي ما علاوه بر فعالان اقتصادي رسانه‌ها هم هستند. مي‌دانيم كه رسانه‌ها خاستگاه اقتصادي دارند و اگر بتوانيم كمك رسانه‌هاي اقتصادي را در اين زمينه جلب كنيم براي هر طرف يعني فعالان اقتصادي و رسانه‌ها گامي به جلو خواهد بود. تجارت الكترونيك و عملكرد آن چه كمكي مي‌تواند به سيستم اداري كند؟اصولاً در بانك‌هاي اطلاعاتي نمي‌توان با بخشنامه اطلاعات را به روز كرد و بايد براي روزآمد بودن به ارتباط دوسويه با مخاطب پرداخت. يعني سهمي نيز براي مخاطب در نظر گرفت تا او خود بهترين‌ها را به سرعت به بانك اطلاعاتي معرفي كند. بعضي از سايت‌ها جايزه مي‌گذارند تا اين كار به طور طبيعي صورت پذيرد. اما در ايران ما نياز به مخاطب فعال داريم تا راهكارهاي جذاب، زيرا مخاطب فعال خود راهكار و الگوهاي نوين را به همراه مي‌آورد. بسياري از كارهاي اداري مي‌تواند در سيستم الكترونيك به وسيله امكانات ديجيتالي در سرعتي بالا انجام پذيرد اما ما هنوز عادت داريم كه كارتابل‌ها را نگاه كنيم. در زمينه تجارت الكترونيك مشكل كجاست؟ شايد مهم‌ترينش مشكل شركت‌هاي پم باشد. شركت‌هاي پم بهترين تجلي بخش خصوصي در حوزه‌هاي سي تي هستند اما متأسفانه با عدم همكاري كه شركت مخابرات با آنها كرده است آنها در آستانه فروپاشي قرار دارند، زيرا طبق قراردادهاي صورت گرفته بايد شرايط مساعدي براي فعاليت آنها مهيا مي‌شد كه اينگونه نشده و مشكلات به وجود آمده به شكايت حقوقي منجر شده است، اميدواريم با احقاق حقوق آنها وضعيت اينترنت كشور بهتر شود. اينكه مي‌گوييد ما جزو اولين‌ها در زمينه تجارت الكترونيك بوده‌ايم تا به حال چه عملكردي داشته‌ايد؟ اگر بخواهم جواب كاملي به سؤال شما بدهم بايد به برنامه سوم وچهارم اشاره كنم كه افق‌هاي روشني را در زمينه تجارت الكترونيك پيش‌بيني كرده كه اگر آن برنامه‌ها اجرا شده بود الان به جاي آنكه به شما وعده توفيق تجارت الكترونيك در آينده را بدهم از عملكردها دفاع مي‌كردم. از برنامه سوم توسعه و پيش بيني‌ها در زمينه تجارت الكترونيك بگوييد؟در برنامه سوم توسعه تكليف شده بود كه تا پايان برنامه شركت‌هاي دولتي موظف هستند نيمي از مبادلات مالي را به صورت الكترونيك انجام دهند. يعني بايد بانك‌ها پشتيباني از سيستم بانكداري الكترونيك و مبادلات پولي را به عهده مي‌گرفتند. اگر اين موضوع اجرايي شده بود امروز تجارت الكترونيك زبان آشنايي براي بازار و فضاي اقتصادي ما شده بود. طبعاً به دنبال توفيق بخش دولتي در اين عرصه بخش خصوصي به دنباله روي اين جريان گام بر مي‌داشت. متأسفانه اين برنامه‌ها محقق نشد و ما امروز بايد بزرگترين مشكلمان اولين مشكل باشد يعني سرعت پايين شبكه اينترنت. چگونه مي‌توان از اين وضعيت بيرون رفت؟هر زمان كه دولت اجازه رقابت سالم و بي‌دردسر را به بخش خصوصي دهد. يعني شركت‌هاي ايراني بتوانند همچون كشورهاي ديگر در ارائه خدمات الكترونيك وارد شوند و بانك‌ها در ارائه خدمات بانكداري الكترونيك به مشتريانشان به حد قابل قبول برسند. اگر فضا را ايجاد كنيم اين اتفاق خواهد افتاد. مي‌دانيد كه تجارت الكترونيك بدون بانك الكترونيك نمي‌تواند ادامه پيدا كند. 95 درصد از تجارت جهان در سيستم تجارت در تجارت جريان دارد يعني هر بنگاه سود خود را از مبادله ديگر بنگاه‌ها به دست مي‌آورد و براي ايجاد چنين سيستمي بايد امنيت را در فرايند مالي الكترونيك تقويت كرد. حدود هشت سال پيش قوانين مورد نياز براي تجارت الكترونيك با همكاري بخش خصوصي و دولتي به مجلس فرستاده و تصويب شد يعني فضاي حقوقي حمايت از فعاليت‌هاي اقتصادي الكترونيك را تأمين‌ كرده‌ايم. ما توقع داشتيم كه در سال‌هاي اخير در اين رابطه هم پيگيري مي‌شد. اميدواريم در دولت جديد اينگونه اتفاقي بيفتد. چگونه مي‌توان مردم را با تجارت الكترونيك آشنا كرد، به هر حال مخاطب اصلي آنها هستند؟بايد به فرهنگ گستري در اين زمينه بپردازيم. گذشته‌اي نه چندان دور، من براي اينكه استفاده از كارت‌هاي الكترونيك را بين دوستان ترويج كنم خود به جلسات آنها مي‌رفتم و در آنجا اين كارت‌ها را در اختيارشان قرار داده و بعضاً توضيحاتي نيز در خصوص استفاده از آنها ارائه مي‌كردم. بهترين راهكار براي جلوگيري از سوء‌استفاده، آموزش حسن استفاده است. با چاقو مي‌توان آشپزي كرد و مي‌توان به دست خود آسيب رساند. بايد زمينه‌هاي استفاده‌هاي درست را ترويج و در كنار آن اخلاق حرفه‌اي و اجتماعي را رشد داد. مردم اگر شغل مولد داشته باشند آنقدر مشغول خواهند شد كه فرصت كارهاي خلاف را نخواهند داشت. امنيت در تجارت الكترونيك چگونه است؟به بحث خوبي اشاره كرديد. امنيت در فضاي سايبر و مبادلات بسيار جدي است. هر كس خواهان سرويس دهي است بايد امنيت را تأمين‌ كند و حتي كاربر بتواند به طور بسيار سهل و آساني حريم خصوصي خود را تعريف كند. مشكلي كه در موج اول تجارت الكترونيك ايجاد شد اين بود كه به يكباره كاربران احساس كردند كه هيچ حريم خصوصي ندارند. يعني هر دو طرف قضيه هم امنيت و هم حراست از حريم خصوصي مسائلي است كه بسيار مهم است. بسياري از دولت‌ها سوء استفاده‌هايي در دسترسي به اطلاعات كردند. اطلاع داريد بودجه‌هاي هنگفتي كه برخي دولت‌ها در اين رابطه سرمايه گذاري كردند، صداي بسياري از شركت‌هاي بزرگ را هم درآورد. اما نبايد اين موضوعات را با هم قاطي كرد. ملاحظه امنيت اطلاعات بسيار درست است اما نگاه امنيتي كردن به اينترنت جايي ندارد. ما بايد در هر زمينه تخصصي، نگاه تخصصي آن را داشته باشيم و از تحميل نگراني‌ها از يك حوزه به حوزه‌هاي ديگر اجتناب كنيم. چه بايد كرد تا مشکلات تجارت الکترونيک کشور حل شود؟کندي در تصميم گيري، کندي در اجرا، ميزان کم ضريب نفوذ الکترونيکي، نبود ايمني اطلاعات و امضاي الکترونيکي و علائم منفي از حوزه اقتصاد کلان به حوزه تجارت الکترونيکي از مهم‌ترين دلايلي است که به اعتقاد من موجب عقب ماندگي تجارت الکترونيک در کشور شده است. تجارت الكترونيك چند نوع است؟تجارت الکترونيک در چندين مدل در دنيا جريان دارد، تجارت بنگاه با بنگاه (b2C) تجارت بنگاه با مصرف کننده (b2C) از جمله مهم‌ترين نوع تجارت الکترونيک است كه به ترتيب حجم بالاي تراکنش‌ها را به خود اختصاص داده‌اند. حجم کل تجارت b2C جهان در سال 2005، 9 هزار و 900 ميليارد دلار است که اين رقم نسبت به سال 2004 افزايش 9/16 درصدي را نشان مي‌دهد همچنين ضريب نفوذ امنيت در کشور ايران در سال 2005 حدود 1/10 اعلام شده است. در لايحه تجارت نيز تدوين فصل جديد اسناد تجارت الکترونيکي، صدور مجوز استفاده از ضمانت‌هاي مستقل الکترونيکي، صدور مجوز استفاده از وکالتنامه الکترونيکي، اصلاح مقررات ناظر به دفاتر تجار و نگهداري حساب‌ها مورد توجه قرار گرفته است که مي‌تواند زمينه‌ساز توسعه تجارت الکترونيک در کشور باشد. بر مبناي اغلب پيش‌بيني‌هاي صورت گرفته بيش از 95 درصد حجم تجارت الکترونيکي دنيا در سطح کشورهاي توسعه يافته صورت مي‌گيرد و در اين ميان سهم قاره‌هايي نظير آفريقا و آمريکاي لاتين مجموعاً کمتر از يک درصد است. از سوي ديگر از ميان انواع مدل‌هاي تجارت الکترونيکي مدل بنگاه با بنگاه، بيشترين حجم مبادلات تجارت الکترونيکي را به خود اختصاص داده و حدود 95درصد تراکنش‌هاي تجارت الکترونيکي در سطح دنيا را شامل مي‌شود. مسلم آن است که براي توسعه تجارت الکترونيک در کشور، ورود به بازارهاي جهاني و عضويت در سازمان‌هايي نظير سازمان تجارت جهاني و داشتن نظام بانکي کارآمد از الزامات اساسي به شمار مي‌آيد و همچنين توسعه بانکداري الکترونيک در نظام بانکي نيز بسيار حائز اهميت است. هرچند که برخي از روش‌هاي ارائه خدمات بانکداري الکترونيک نظير استفاده از کارت‌هاي شتاب و ماشين‌هاي خودپرداز بيش از گذشته مورد استفاده قرار مي‌گيرد اما تا رسيدن به سطح کشورهاي پيشرفته در اين زمينه راهي طولاني پيش رو است. در فضاي سايبر بسياري معادلات بي‌نام يا با نام مستعار انجام مي‌شود. آيا در اقتصاد ما اين موضوع جايگاهي دارد؟درست است كه در دنياي اقتصادي در جهان اين اتفاقات مي‌افتد اما سيستم حقوقي همه اقتصاد‌ها در حال مقابله با اين موضوع است. يعني سيستم حقوقي مبادلات بين‌المللي و داخلي به اين سمت حركت مي‌كند كه طرفين مشخص باشد. الان در هر جاي دنيا كه حساب بانكي داشته باشيد اگر داشته‌هاي شما از حدي بالا برود از شما سؤال مي‌شود كه اين پول از كجا كسب شده است. بعد از يازده سپتامبر يكي از موضوعاتي كه اقتصاد دنيا را با تغيير مواجه كرد همين نظارت بر جريان وجوه در فضاي بين‌المللي است. به تبع در بانكداري الكترونيك نيز اصل مقابله با پول‌شويي مورد توجه واقع شده است. درست است كه در مبادلات در سطح كوچك مي‌توانيد با كوپن‌هاي بي‌نام معاملاتي انجام دهيد اما اين برنامه حجمي ندارد در مقايسه با حجم مبادلات جهاني. اتفاقاً اگر بخواهيم كه مبادلات اقتصادي در تجارت الكترونيك در كشورمان راه بيفتد بايد با ساختاري ورود پيدا كنيم كه در مبادلات طرفين و كالا كاملاً مشخص باشد. در حجم كلان اقتصاد بايد اطمينان به صحت معامله وجود داشته باشد اما اين نبايد با اصرار بر برادر بزرگي قاطي شود. اين كه حريم خصوصي طرفين بايد حفظ شود يك امر حياتي است. به نوعي همان مفهوم آزادي و عدالت است. در بحث‌هاي اجتماعي آزادي را يك حق شخصي مي‌دانند وعدالت را يك حريم جمعي، بايد ميان اينها توازن وجود داشته باشد. حريم خصوصي طرفين بايد حفظ شود اما آنها نيز نبايد در مبادله به ديگران آسيب برسانند. تجارت الكترونيك واقتصاد به مفهوم عام از ميان بحث‌ها بيرون نخواهد آمد. برنامه‌هاي اجرايي كي به ثمر خواهند رسيد؟اقتصاد نقطه تلاقي مردم و جامعه است. يكي از فوايدي كه گسترش فرهنگ تجارت الكترونيكي مي‌تواند داشته باشد گسترش روشنفكري در جامعه است. حد طلايي توازن اين دو مفهوم مي‌تواند در ميان بيانات متفكرين و بزرگان ما جايش را پيدا كند. با بحث نكردن راه حلي به وجود نخواهد آمد.