آخرین روزهای ماه مهر، افتتاحیه شانزدهمین جشنواره و نمایشگاه بین المللی مطبوعات در شبستان اصلی مصلی تهران کلید میخورد.
شانزده بار روبانهای رنگارنگ آویخته شده به در سالن محل برگزاری نمایشگاه توسط مسؤولان مختلف قیچی شده تا در سال 88، هزار و 500 نشریه و روزنامه در 600 غرفه نمایشگاه، مردم را با دستاوردهای خود در طول سال آشنا کنند. ولی این نمایشگاه مانند هر رویداد ملی دیگری، با حرف و حدیثهای فراوانی همراه است. حرف و حدیثهایی که همیشگی است و اندکی از آن برخاسته از استراتژی «انتقاد به هر قیمتی» است و بسیاری از این سخنان هم به عنوان پیشنهادهای قابل بررسی، مستحق شنیدن و جدی گرفتن هستند. با این حال به نظر میرسد جشنواره شانزدهم قرار است به عنوان نقطه عطفی در تاریخ جشنوارههای مطبوعات قلمداد شود. زیرا با تدارکهایی که مسؤولان برگزاری دیده اند، این جشنواره پس از جداشدن از نمایشگاه کتاب سال، هویتی مستقل یافته و قرار است میعادگاه سالانه اصحاب مطبوعات و رسانهها شود.
از طرفی با توجه به نارساییها، مشکلات و کمبودهایی که باعث شد لبه انتقادات روزنامه نگاران از جشنوارههای پیشین متوجه مسؤولان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شود، جشنواره شانزدهم فرصت برآورد مجددی را برای روزنامه نگاران مشکل پسند فراهم میآورد تا در عین تکثر در سلیقهها و دیدگاه ها، میزان موفقیت مسؤولان در رفع این کاستیها را بسنجند.
تنها ویترین سالانه مطبوعات
به اعتقاد آگاهان، جشنواره سالانه مطبوعات و خبرگزاریها، تنها ویترین سالانه اهالی این صنف برای واگویی دستاوردهای خود به مردم است. آنها میگویند با وجودی که نزدیک به 2 هزار مرکز انتشارات رسانهای در کشور فعال است، ولی فقدان جایگاهی که فعالان این عرصه بتوانند حضور خود را در میان طیف مخاطبان خود تثبیت کنند، باعث شده تنها جایگاه دارای شان برای عرضه مطبوعات و تولیدات رسانهای مکتوب، جشنواره سالانه تهران باشد. به نظر آنها، اگر امکان برگزاری نمایشگاه دائمی برای مطبوعات و رسانهها وجود داشته باشد که هر روزنامه یا جریده حرفهای در آن غرفهای داشته باشد تا بتواند با مردم در تعامل همیشگی قرار گیرد، باعث میشود از فشار فزاینده بر مطبوعات در ایام برگزاری جشنواره کاسته شده و مخاطبان مختلف نیز امکان دسترسی به اصحاب مطبوعات را در فصول مختلف سال داشته باشند.
اهداف و موفقیتها
واضح است جشنواره مطبوعات با هدف کلی ارتقای کمی و کیفی سطح فعالیتهای مطبوعات و رسانهها برگزار میشود. ولی آیا واقعا این جشنواره چند روزه که در آن از غرفه «اهدای عضو» تا «جایگاه زن در خانواده» وجود دارد، میتواند بار سنگین ارتقای مطبوعات را به دوش بکشد؟ به نظر میرسد ارتقای مطبوعات فرایندی همه جانبه و مستمر است که عمده سهم آن بر عهده مدیران رسانهای و روزنامه نگاران فعال در این عرصه است و جشنواره مطبوعات تنها میتواند به عنوان محملی برای معرفی این رشد مورد توجه قرار گیرد. با این همه، تعدادی از اهالی رسانه، نظر دیگری دارند که آگاهی از آنها به بیان مسأله و درک موضوع کمک زیادی میکند. مرتضی قمری وفا که مسؤولیت سردبیری روزنامه ایران را بر عهده دارد، معتقد است جشنوارهها در هر صنفی و در هر جای دنیا برگزار میشوند تا فعالیتهای آن صنف را ارتقای کمی - کیفی دهند. در ایران نیز مطبوعات و رسانهها نزدیک به دو دهه است فعالیتهای سالانه خود را در قالب جشنواره مطبوعات و خبرگزاریها به مردم و مخاطبان نشان میدهند.
حوزههای تأثیرگذاری جشنواره
قمری وفا برگزاری جشنواره را در سه حوزه مؤثر میداند: «اول، مردم و مخاطبان میتوانند رسانهها را بدون فیلتر و پوشش خاصی تماشا کرده و با تولیدکنندگان آن آشنا شوند. این ارتباط میتواند فرهنگ رسانههای مکتوب و در یک کلام «روزنامه خوانی» را در جامعه ارتقا دهد. در حوزه دوم، روزنامه نگاران و به خصوص مدیران مسؤول فرصتی پیدا میکنند تا از تجربیات یکدیگر استفاده کنند. مسأله دیگری که پیش میآید، تعامل و تبادل اطلاعات، نظرات و دیدگاههای مسؤولان رسانه اتی کشور و صاحب روزنامه هاست. شاید به غیر از جشنواره، هیچ معبری برای آشنایی این دو گروه تصمیم گیر و تأثیرگذار وجود ندارد و جشنواره فرصت مغتنمی برای آشنایی ایشان با نظرات همدیگر قلمداد میشود. »
این عضو جامعه مطبوعاتی قبول ندارد جشنواره مطبوعات فقط به عنوان ویترین لوکس رسانههای مکتوب ایران شمرده شود. او میگوید: «اینکه از فرصت جشنواره در وضعیت ایده آل استفاده شده یا خیر، بستگی به افت و خیز مطبوعات و رسانهها و همچنین شرایط سیاسی و اجتماعی کشور دارد. در بعضی سالها حساسیت مردم نسبت به مطبوعات بیشتر و به همین دلیل، استقبال مخاطبان از جشنواره گرمتر بوده است.»
سردبیر روزنامه ایران، جداسازی نمایشگاه مطبوعات را از نمایشگاه کتاب منطقی میخواند و امیدوار است این روند به هویت بخشی مستقل مطبوعات و رسانههای مکتوب کمک کند. هر چند به اعتقاد وی کتاب یکی از مهمترین تولیدات فرهنگی است، ولی تأثیرگذاری مطبوعات را به جامعه از این کالای فرهنگی بیشتر میداند. پس او به گروهی تعلق دارد که معتقدند استقلال جشنواره مطبوعات در مقابل نمایشگاه کتاب، حتی به قیمت کاهش بازدیدکنندگان آن و از دست دادن کتابخوانهای میلیونی نمایشگاه سال تهران هم که باشد، میارزد. در مقابل همنظران او، تعدادی از مطبوعاتیها معتقدند جداسازی جشنواره مطبوعات از نمایشگاه کتاب ضررهایی را برای جامعه مطبوعاتی به همراه داشته که از منافع این جداسازی بیشتر بوده است.
حمایتها را قطع کنید
محمد سیفی اعلی، دبیر تحریریه روزنامه دنیای اقتصاد، از دیدگاه دیگری به این موضوع مینگرد. او در دیدگاهی متفاوت با قمری وفا میگوید با توجه به اینکه سالهاست در کسوت روزنامه نگار، در غرفههای جشنواره و نمایشگاه مطبوعات نشسته است، کمبودهای خاصی را در این حوزه دیده که عمده آنها به عملکرد بخش دولتی برمیگردد. وی میگوید: «اقتصاد نشر از اقتصاد سایر حوزهها جدا نیست و مانند سایر زمینههای اقتصادی کشور، وضعیت نابسامان و بیماری دارد. پس اگر دولت، حمایتهای مالی خود را از مطبوعات که در قالب یارانه پرداخت میشود، قطع کند، مطمئناً برای خانواده روزنامه نگاران، وضعیت بهتری ایجاد خواهد شد. « او میگوید: «حمایتهای بخش دولتی، باعث شده است این بخش، اجازه دخالتهایی را به خود بدهد که چندان شایسته نیست. کاش اصلاً دولت از مطبوعات حمایتهای مادی نمیکرد و در عوض نظارتهایش این قدر زیاد نبود. » وی معتقد است به دلیل این نظارت که از دیدگاه وی « دخالت» نامیده میشود، امکان گفتوگو و حل مشکلاتی که او میگوید در سر راه مطبوعات وجود دارد، بین روزنامه و دولت فراهم نمیشود.
سیفی اعلی میافزاید: «تشخیص مردم در حمایت یا عدم حمایت از روزنامه ها، وضعیت را واقعی و منطقی تر خواهد کرد. باید این موضوع را به خوانندگان واگذار کرد.»
وی معتقد است مستقل شدن برگزاری نمایشگاه مطبوعات باعث خواهد شد تنها دانشجویان و فعالان این رشته در نمایشگاه حاضر شوند و از استقبال عامه مردم خبری نخواهد بود. او میگوید: «چون نمایشگاه کتاب فراگیر است و همه اقشار مردم برای بازدید و خرید به نمایشگاه سالانه کتاب میآیند، منطقی تر بود برای عمومی کردن مطبوعات، این جشنواره در کنار نمایشگاه کتاب برگزار میشد. از طرفی چون کتاب و مطبوعات کالای فرهنگی حوزه نشر هستند، میتوانند به عنوان کالاهای مکمل در سبد خرید خانوارهای شهری قرار گیرند.»
حرفهای باشیم
اظهار نظر سیفی اعلی در شرایطی شکل میگیرد که زمزمههایی در مورد وضعیت نابسامان مصرف کالاهای فرهنگی مکتوب در کشور شنیده میشود. عدم استقبال مردم از مطالعه، موضوع سخنرانی محسن پرویز معاون وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در نمایشگاه مشهد بود که چندی پیش برگزار شد. وی سرانه مطالعه در کشور را به نقل از آمار نهاد کتابخانههای عمومی کشور به طور متوسط، سالانه 18 دقیقه برای هر ایرانی اعلام کرد. این موضوع، بی تردید نگرانیهایی را در مورد آینده فرهنگ مکتوب جامعه القا میکند. هر چند پرویزی در بخش دیگری از سخنان خود حمایت از پدیدآورندگان فرهنگ مکتوب را از محوری ترین برنامههای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت دهم عنوان میکند، ولی واضح است دستیابی به میانگین سرانه مطالعه جهانی، رویایی است که تنها با فعالیت یک وزارتخانه یا نهاد دولتی محقق نخواهد شد. عدهای معتقدند موضوعات دیگری نیز در این کاهش چشمگیر موثرند.
به طور مثال یامین پور روزنامه نگار و داور چند دوره جشنواره مطبوعات و خبرگزاریها در گفتوگو با ستاد خبری شانزدهمین جشنواره مطبوعات به عواملی مانند «مخدوش شدن اخلاق مطبوعاتی در بین اهالی رسانه ها»، «عدم اشتغال نیروهای حرفه ای» و «هرج و مرج در مطبوعات» اشاره کرده و این مسائل را به عنوان متغیرهایی که از درون به مشکلات مطبوعات دامن میزند، برمی شمارد. به اعتقاد وی همکاران مطبوعاتی در به وجود آمدن وضعیت نه چندان خوشایند مطبوعات امروزه ایران به هیچ وجه بی تقصیر نیستند. همکارانی که قرار است در چند روز برگزاری نمایشگاه و جشنواره مطبوعات، اندکی «حرفهای تر»، «اخلاقی تر» و «منظم تر» به حوزه اطلاع رسانی، آموزش و سرگرمی مردم در تولیدات خود بپردازند.
کوتاه از جشنواره شانزدهم
جشنوارهای برای اخلاق و سیاست
امسال قرار است جشنواره مطبوعات و خبرگزاریها، شکل و شمایل دیگری داشته باشد. این شکل و شمایل همه چیز را دربر میگیرد، حتی در نوع نگاه مسؤولان، شرکت کنندگان و برگزار کنندگان نیز تغییراتی به وجود آمده است. از جمله در جشنواره و نمایشگاه مطبوعات و خبرگزاریهای امسال قرار است علاوه بر کارگاهها و نشستهای تخصصی که در سالهای گذشته هم برقرار بوده، نشستهای سیاسی نیز دایر گردد. در این نشستها با توجه به شرایط سیاسی کشور، موضوعات قابل توجه روز مطرح خواهد شد که مطمئنا در جلب نظر مخاطبان این جشنواره موفق خواهد بود. در جشنواره امسال، اخلاق و مباحث اخلاقی نیز جایگاه خاصی را به خود اختصاص داده است. تا جایی که جشنواره امسال با شعار « ارتقای جایگاه رسانه و تعمیق اخلاق حرفهای روزنامه نگاری» دایر شده است و مسؤولان برگزاری قرار است این شعار را در فضای جشنواره اجرایی کنند.
خارجیهای جشنواره
طبق اعلام روابط عمومی برگزاری جشنواره شانزدهم، در نمایشگاه امسال قرار است نمایندگان رسانههای بیش از ۳۰ کشور جهان حضور داشته باشند. این کشورها که اکثراً دارای بالاترین سطح روزنامه نگاری در جهانند، نمونهای از تولیدات خود را برای عرضه به بازدیدکنندگان ایرانی به تهران آورده اند. قرار است رسانههای مکتوب ایران، میزبان همکاران خود از کشورهایی مانند اندونزی، انگلیس، ایتالیا، برزیل، بحرین، بوسنی، پاکستان، ترکیه، تاجیکستان، چین، ژاپن، سوریه، عراق، فلسطین، قطر، کویت، گرجستان، لبنان، نیجریه، ونزوئلا، هند، یونان، آذربایجان، آلمان، ارمنستان، اسپانیا، افغانستان، امارات، اوکراین و مالزی باشند. آشنایی با آخرین دستاوردهای فنی عرصه چاپ و نشر مطبوعات، سهیم شدن در تجربیات روزنامه نگاری مناطق مختلف جهان، برقراری ارتباطات حرفهای و رسانهای با سایر کشورها و امکان سنجی حضور رسانههای ایرانی در کشورهای دیگر جهان، از جمله اهداف حضور این مهمانان است.
غرفهها و موضوعهای جانبی
به گفته علیرضا ملکیان معاون مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نمایشگاه امسال تفاوتهایی با سال گذشته دارد. در بخش ویژه جشنواره شش موضوع اصلاح الگوی مصرف، دهه چهارم انقلاب، پایداری مقاومت اسلامی در لبنان، اخلاق انتخاباتی، اهدای عضو و پلیس، رسانه و امنیت در نظر گرفته شده است.
در این جشنواره بخش کودک و نوجوان، زن و خانواده، ورزش همگانی و قهرمانی نیز به صورت موضوعات خاص در همه رشتهها و پایگاههای اینترنتی و اطلاع رسانی حضور دارند.
در این نمایشگاه بخشی هم با عنوان کافه مطبوعات در نظر گرفته شده که در آن نشریات و روزنامههای مختلف برای مطالعه و عرضه ارائه میشود.
بنا بر اعلام معاون مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، نمایشگاه عکسی نیز در حاشیه این نمایشگاه برگزار میشود که عکاسان خبری با موضوع آزاد موضوعات قابل توجه خود را در معرض دید علاقهمندان قرار میدهند. پیش بینی میشود غرفههای جنبی این نمایشگاه بتواند در جذب علاقهمندان به رسانههای مکتوب، نقش مهمی را ایفا کند.
جایزه بزرگ سال
جایزه بزرگ سال مطبوعات یکی از بخشهای اصلی جشنواره امسال است. قرار است ۲۵کمیته داوری شامل ۷۳داور، آثار ارسالی به دبیرخانه جشنواره در بخشهای سرمقاله، مقالههای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی- هنری، عکس خبری و غیرخبری، مصاحبه، خبر، تیتر، طنز مکتوب و تصویری، طراحی و صفحه آرایی، فرهنگ دینی، نماز، امر به معروف و نهی از منکر، گزارش خبری و غیرخبری در مطبوعات سراسری و مصاحبه، گزارش، خبر و عکس در خبرگزاریها را مورد ارزیابی قرار دهند و در پایان نمایشگاه سه اثر در هر بخش به عنوان آثار برگزیده انتخاب خواهند شد. روان بودن نگارش اثر، کوتاه و موثر بودن، بهرهگیری از پیام غیرمستقیم، استفاده از واژهها با بیش از یک هدف، تحلیل درست مسائل، آینده نگری در تحلیل ها، داشتن زاویه دید مناسب، جذابیت در متن و منصفانه و سازنده بودن نقد از جمله معیارهای داوری آثار ارسالی به دبیرخانه شانزدهمین نمایشگاه بینالمللی مطبوعات اعلام شده است.
