سرویس بین الملل جوان آنلاین: ناکامی اخیر ایالات متحده در اجماعسازی بین اعضای شورای امنیت برای تمدید تحریمهای تسلیحاتی علیه ایران، حال این کشور را وادار به فرار به جلو کرده است. تبلیغات منفی چند روز اخیر امریکا از جمله فروش تسلیحات نظامی توسط جمهوری اسلامی ایران به طالبان با هدف از میان بردن سربازان امریکایی حاضر در افغانستان که شدیداً توسط کشورمان بیاساس بیان شد، در همین راستاست. همچنین فعال کردن مکانیسم ماشه یا همان طرح بازگشت خودبهخود تحریمها (snapback) که نهتنها تحریم تسلیحاتی علیه کشورمان را تمدید مینماید، بلکه تمامی تحریمهای پیش از قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت شامل: قطعنامههای ۱۶۹۶ (۲۰۰۶) , ۱۷۳۷ (۲۰۰۶) , ۱۷۴۷ (۲۰۰۷) , ۱۸۰۳ (۲۰۰۸) , ۱۸۳۵ (۲۰۰۸) و ۱۹۲۹ (۲۰۱۰) را نیز برمیگرداند، با همین جهتگیری است.
اما مکانیسم ماشه چیست؟ و آیا ایالات متحده میتواند از آن بهره بگیرد؟ در صورتی که امریکا قادر به بهرهگیری از آن نشود، چه خواهد کرد؟ و در نهایت، اگر این مکانیسم فعال شود، جمهوری اسلامی ایران چگونه میتواند مقابله نماید؟
مکانیسم ماشه اشاره به پیوست یکم و بندهای ۳۶ و ۳۷ برجام و نیز برداشتی است که از بندهای ۱۱ و ۱۲ قطعنامه ۲۲۳۱ میشود؛ براساس این دو بند اگر هر کدام از طرفهای توافق به کمیسیون مشترک شکایت نمایند، ۳۵ روز فرصت پاسخگویی و حل اختلاف میان طرفین وجود دارد. در صورت حل و فصل نشدن اختلاف، طرفین یا طرف شاکی قادر هستند موضوع را به شورای امنیت ارجاع دهند تا ظرف ۳۰ روز در مورد آن تصمیمگیری شود. در صورت تصویب نشدن قطعنامه جدید برای حل موضوع تمامی تحریمهای قبل از قطعنامه ۲۲۳۱ علیه کشورمان بازمیگردد.
اما آیا ایالات متحده میتواند از این مهم علیه ایران استفاده کند؟ با توجه به بدعهدی بیپایان و خروج ایالات متحده از برجام که با تحریمهای وسیع و گستردهای علیه کشورمان همراه بود، این کشور دیگر یکی از اعضای این توافقنامه محسوب نمیشود که قادر به استفاده از سازوکارهای آن باشد. استدلال دولت ترامپ این است که براساس قطعنامه ۲۲۳۱ اعضای شرکتکننده در برجام فارغ از اینکه به آن پایبند بمانند یا نمانند، حق دارند از مکانیسم ماشه بهره بگیرند. اشاره امریکا به بند دهم قطعنامه است که بیان میدارد: طرفهای برجام شامل: چین، فرانسه، آلمان، فدراسیون روسیه، انگلیس، امریکا، اتحادیه اروپا و ایران (شرکتکنندگان در طرح جامع مشترک اقدام) میتوانند همه مسائل در رابطه با اجرای تعهدات را از طریق روندها و دستورالعملهای مشخص شده در برجام حل کنند و قصد خود را برای رسیدگی به شکایات احتمالی توسط امضاکنندگان برجام درباره عمل نکردن قابل توجه شرکتکننده دیگری در آن، بیان نمایند. به این ترتیب امریکا خود را یکی از امضاکنندگانی میبیند که حق اعتراض دارد. نباید فراموش کرد که امریکا اشارهاش نه برجام، بلکه قطعنامه ۲۲۳۱ است، زیرا قطعنامه را سند بینالمللی الزامآور و برجام را یک توافق میان چند کشور توصیف کرده! نمایان است که یک جنگ حقوقی تمامعیار میان طرفهای برجام و قطعنامه در جریان است و این سؤال مطرح است که اولاً آیا امریکا حق رأی و نظر دارد یا خیر؟ دوماً حق «وتو» در موضوع فوق قابلاستفاده است یا خیر؟ به عبارت دیگر، ابتدا باید تصمیمگیری شود که آیا امریکا حق دارد این مکانیسم را فعال نماید؟
برای پیشبینی این روند، باید نقش قدرتهای دیگر مانند روسیه و چین را ارزیابی کرد که آیا قادر خواهند بود موضوع را یک «روال اداری» و نه «روالی بنیادی» معرفی کنند. اگر روال اداری به کرسی بنشیند، تصمیمگیری براساس اصل اجماع در مورد محق بودن یا نبودن امریکا انجام خواهد شد، در غیر این صورت، روال بنیادی حاکم شده و ایالات متحده قادر خواهد بود از حق وتو در تصمیمگیری استفاده کند و در نتیجه به اهداف خود دست یابد. استفاده از اهرم ماشه توسط امریکا، البته با مخالفت سایر اعضای حاضر در برجام روبهرو بوده است: چین و روسیه خروج امریکا از برجام را دلیل نداشتن حق استفاده از مکانیسم ماشه توسط این کشور میدانند. در سوی دیگر «جوزف بورل» کمیسیونر سیاست خارجی اتحادیه اروپا به نمایندگی از این نهاد اعلام کرد که ایالات متحده به خاطر خروج یکجانبه از توافق هستهای، حق کاربرد مکانیسم ماشه را ندارد. نکته جالب توجه، اظهارات مشاور امنیت ملی سابق ترامپ، «جان بولتون» است که خود در زمان خروج یکجانبه امریکا از برجام طرفدار و حامی این اقدام بود؛ به اعتقاد وی استفاده از مکانیسم ماشه ریسک بالایی برای این کشور خواهد داشت، زیرا ممکن است با عملی نشدن آن، انزوای ایالات متحده بیشتر، نقش این کشور در شورای امنیت تضعیف شود و دیگر همانند قبل، «حق وتو» دارای ارزش نباشد.
در بدبینانهترین سناریو که فعال شدن مکانیسم ماشه خواهد بود، عملاً برجام از بین خواهد رفت و کشورمان باید هرگونه غنیسازی و برنامههای مرتبط به تحقیقات علمی فضایی خود را متوقف کند. همچنین تحریمهای سابق مانند تحریم تسلیحاتی حاکم برمیگردند. در نقطه مقابل اگر ایالات متحده قادر به پیروزی در این کارزار نشود، ظن خروج این کشور از شورای امنیت به ذهن متبادر میشود. اقدامات دولت ترامپ در قبال نهادها، سازمانها و پیمانهای بینالمللی بیانگر این است که هرگاه تیم او در رسیدن به اهداف و منافع ناکام مانده، از ترتیبات بینالمللی خارج شده یا سبب تضعیف آنها شده است.
حال اگر رخدادها بر وفق دولت ایالات متحده پیش رفت، جمهوری اسلامی ایران چه کار میتواند انجام دهد؟ اولین واکنش و اقدام میتواند خروج از برجام باشد. در این زمینه جمعی از نمایندگان مجلس شورای اسلامی به تازگی یک طرح دو فوریتی با عنوان خروج خودکار از برجام در صورت فعالسازی مکانیسم ماشه را تدوین کردهاند که بر اساس آن جهت حفظ منافع ملی ضروری دانسته شده تا در صورت انجام چنین اقدامی از سوی امریکا و با توجه به اینکه ادامه حضور ایران در برجام با بازگشت قطعنامههای شورای امنیت خالی از هر نفعی خواهد بود، باید الزام به خروج از برجام را بهعنوان یک اقدام بازدارنده به تصویب رساند. به این ترتیب، میتوان در گام بعد خلوص غنیسازی اورانیوم را به روال سابق بازگرداند، طرح خاتمه دادن به حضور در پروتکل الحاقی و پیمان منع گسترش تسلیحات هستهای را کلید زد و در نهایت برای بازرسان آژانس در دسترسی نامحدود به مراکز نظامی و غیرنظامی محدودیت ایجاد کرد.
