ایران همزمان با پافشاری به حق خود در مورد پیشنهاد ۱۴ بندی در مذاکرات، در تعقیب راههای جایگزین برای بیاثر کردن ابزار فشار محاصره دریایی امریکا است. ترامپ ناگزیر از شکستی که نمیخواهد قبول کند، تمام اهتمام خود را برای محاصره دریایی جزم کرده است.
با وجود آنکه، محاصره دریایی امریکا به گفته مفسران غربی به دلیل ناتوانی در پشتیبانی و لجستیک نمیتواند پایدار باشد، اما در عمل، ایران با ایجاد تغییرات در ژئوپلیتیک اقتصادی خود، نه تنها در تلاش برای دور زدن محاصره است که با ایجاد و تقویت کریدورهای جدید، تعاملات با کشورهای منطقه را گستردهتر میکند. امری که مستلزم ثبات امنیتی و تقویت دیپلماسی اقتصادی در سایه تنشهای امریکا است.
ایران به لحاظ موقعیت جغرافیایی، هم دارای مرزهای خاکی و هم مرزهای آبی در شمال با سایر همسایگانش است. با تشدید تحریمهای امریکا، طی سالهای اخیر ایران توجهی ویژهای برای تقویت و تنوع بخشی به مسیرهای جابهجایی کالا و کریدورهای جدید از جمله بنادر شمالی کشور، کریدورهای ریلی با همسایگان به ویژه در شمال و غرب و کریدور راهبردی شرق به غرب دادهاست. به گفته معاون وزیر صمت حتی در دوران جنگ رمضان هم ایران تلاش کرد تا مسیرهای جدیدی را ایجاد نماید. وی با اشاره به اهمیت لجستیک و ارائه راهحلهایی برای پیشگیری از توقف زنجیره تأمین کالاها اعلام کرد که کریدورهای جدیدی برای انتقال کالا انتخاب شده و به صورت عملیاتی آزمایش میشود. برخی از کریدورهایی که پیش از این بسته بودهاند نیز با هدف سهولت در جابهجایی کالاها احیا شدهاند و از مسیرهای ریلی، جادهای و پتانسیل بنادر شمالی در این زمینه بهره برده شد.
وزارت امور اقتصادی و دارایی نیز در اردیبهشت ماه امسال، گمرک جدید ترکیه در مجاورت مرز بازرگان را با هدف تسهیل تردد سالانه ۲۰۰ هزار کامیون ترانزیتی و ارتقای کیفیت خدمات مرزی افتتاح کرد.
در این میان پاکستان به دلیل همجواری مشترک با چین و ایران و همچنین میانجی مذاکرات، ظرفیت ویژهای برای مبادلات ایران ایجاد کردهاست. وزارت بازرگانی این کشور با صدور دستورالعملی فوری، ترانزیت کالا از طریق خاک پاکستان را مجاز اعلام کرد که بر اساس آن کالاهایی با مبدأ کشورهای ثالث میتوانند از طریق این کشور به صورت زمینی به ایران منتقل شوند. علاوه بر آن، اسلامآباد در چارچوب همکاریهای دو کشور شش مسیر ترانزیتی زمینی برای انتقال کالا به ایران را افتتاح و یک کریدور جادهای را به طور رسمی به بهرهبرداری رساند.
چین نیز با بستری که پاکستان ایجاد کرده، مبادلات ریلی خود با ایران را افزایش دادهاست. بعد از اجرای محاصره دریایی، تعداد قطارهای باری که از شهر شیآن در مرکز چین به سمت تهران حرکت میکنند از یک قطار در هفته به یک قطار در هر سه یا چهار روز یکبار تغییر پیدا کردهاست.
بنادر شمالی نیز برای مبادلات اقتصادی ویژه در حال بهرهبرداری هستند. به گفته استاندار گیلان با وجود سهم اندک بنادر شمالی در تجارت، اما زیرساختهای آنها بهطور قابلتوجهی توسعه یافتهاست. امروز ظرفیت تجهیزات و امکانات این بنادر در استانهای گیلان و مازندران نسبت به گذشته تقریباً دو برابر شده و امکان پهلوگیری و بارگیری همزمان حدود ۴۰ فروند کشتی در دریای خزر فراهم شدهاست.
علاوه بر آن، مسیر ریلی آستارا به عنوان اتصال ایران به شبکه ریلی آذربایجان فعال شده، خط اینچهبرون توسعهیافته و به مسیر عریض تبدیلشده و زیرساختهای بندر امیرآباد نیز به شکل قابلتوجهی تکمیل شدهاست؛ در حالی که بسیاری از این ظرفیتها ۱۵ سال پیش یا وجود نداشت یا در مراحل ابتدایی قرار داشت. ایران، اما همچنان در آبهای جنوبی همچنان با فراست و تاکتیکهای خلاقانه از خط محاصره دریایی امریکا میگذرد. دادههای ردیابی دریایی نشان میدهد که بیش از صد کشتی و همچنین دهها نفتکشهای حامل نفت و گاز ایران و یا چین، با وجود تشدید تحریمها و اعلام محاصره دریایی از سوی ایالاتمتحده، موفق به عبور از تنگه هرمز و تردد در آبهای بینالمللی شدهاند.
از سوی دیگر، تحریمها و فشار حداکثری دولتهای امریکا، مسیرهایی را برای دور زدن تحریمها ایجاد کرده و ایران پیشتر به دلیل تجربه تحریمها، ابتکاراتی برای شکستن محاصره در اختیار دارد. «سیاست ضد تحریم» شامل بستهای متنوع از تقویت تولید و خروج از وابستگی خارجی متأثر از اقتصاد مقاومتی، روانسازی تابآوری و ایجاد مسیرهای جدید تجاری خارج از دسترس امریکا، توانسته تحریمهای شکننده را کم اثر و به الگویی در جهان مبدل شود. علاوه بر آن، در سطح جهانی هم نوعی بلوکسازی ضدتحریمی برای به اشتراکگذاری ظرفیتهای داخلی و ایجاد مبادلات مستقل از روند جهانی شکل گرفتهاست. زیرا کشورهایی مثل ایران و روسیه که دچار تحریم شدهاند، شرکای منطقهای و پیرامونی داشتند که اینها هم در معرض آسیب و هزینههای این تحریمها قرار گرفتند.
از این رو، تحریمها به طور معکوس، به جای آنکه ایران را در تنگنای اقتصادی قرار دهد، آموزگاری برای یافتن شیوههای جایگزین کسب در آمد بودهاست و ایران اولین بار نیست که با پدیده «محاصره» روبهرو میشود. از اینرو مانند تحریم، از سد شکننده محاصره هم عبور خواهد کرد و با استفاده از ابزارهای فشار میدانی، چون تثبیت مدیریت بر تنگه هرمز و احتمال بستن تنگه باب المندب، محاصره را به چالش میکشاند.
