يادگيري الكترونيكي بر مبناي فناوري و ساختن شبكههاي تعاملي شكل ميگيرد. در واقع در يادگيري الكترونيكي بين سيستم، محتوا و كاربران ارتباط و تعامل برقرار ميشود و بر مبناي فناوري تئوريهاي يادگيري سازاگرا و اجتماعي صورت ميگيرد. به عنوان مثال يادگيري حاصل از يك لوح فشرده يادگيري الكترونيكي نيست بلكه بايد ارتباط و تعامل شكل گيرد تا آموزش انجام شود. اما با همه اینها روند الکترونیکی شدن آموزش در دانشگاههای ایران بسیار کند است.
با توجه به اين تعريف كه در يادگيري الكترونيكي با افزايش تعامل بين كاربران، سامانه و محتوا بر اساس ارتباطات فضاي مجازي يادگيري شكل ميگيرد، پس نقش اصلي در زيرساخت وجود شبكه ارتباطي و اينترنت است كه بنا به اذعان كارشناسان در حال حاضر در كشور ما در وضعيت نسبتاً مناسبي وجود دارد. با وجود اين آموزش الكترونيكي به زيرساختهاي گستردهتر ديگري مانند زيرساختهاي توليد محتوا و زيرساختهاي فرهنگي و ترويجي براي شناخت اين روش نيز نياز دارد كه بايد علاوه بر تقويت زيرساخت ارتباطي مورد توجه قرار گیرند. بنابراين نميتوانيم بگوييم در حال حاضر همه چيز به صورت ايدهآل شكل گرفته است.
از سوي ديگر آموزش مجازي يا كلاسهاي مجازي زنده كه در آن يادگيرندگان و ياددهندگان همزمان از طريق اينترنت تعامل زنده صوتي، تصويري دارند، صرفاً مسئله بعد مكان را نسبت به روش حضوري براي دانشجو و استادان برطرف كرده است و ميتوان گفت از بسياري از مزاياي آموزش چهره به چهره بيبهرهاند و مشكلاتي از قبيل سختي تعامل از دور و قطع و وصل شدن اينترنت را دارند و اين با يادگيري غیرالكترونيكي كه يادگيري دانشجومحور است، متفاوت است.
در اين راستا يكي از اقدامات مهم براي فرهنگسازي و توسعه درك صحيح از يادگيري الكترونيكي كنفرانسهاي سالانه يادگيري و ياددهي الكترونيكي است كه انجمن علمي يادگيري الكترونيكي دنبال ميكند و دوازدهمین دوره آن هفته گذشته توسط دانشگاه تهران برگزار شد. در اين كنفرانس علاوه بر توجه به مسئله آموزش و فرهنگسازي از طريق برگزاري كارگاههاي آموزشي، جشنواره و سخنراني به مسائل پژوهشي از طريق ارائه يافتههاي علمي پژوهشگران در مقالات علمي به مسائل فناوري و كسب و كار از طريق برگزاري رويداد استارتآپي نيز توجه شد.
عموماً تصور ميشود كه در يادگيري الكترونيكي يك سايت و ويدئو يا چيزهايي از اين دست وجود دارد كه افراد مطالب را دريافت ميكنند و ميآموزند در صورتي كه تعريف يادگيري الكترونيكي اين نيست. به طور کلی فلسفه يادگيري الكترونيكي مبتني بر سه مؤلفه دانشجومحور، استفاده از فناوري اطلاعات در يادگيري الكترونيكي و اجتماع يادگيري است.
در اين رابطه سيداميد فاطمي، رئيس مركز يادگيري الكترونيكي دانشگاه تهران به «جوان» ميگويد: يادگيري الكترونيكي داراي سه خصوصيت انعطافپذيري در انتخاب سرفصلهاي آموزشي، انعطافپذيري در مكان و زمان و فعاليت محور بودن است و تأكيد ما اين است كه آينده يادگيري به صورت الكترونيكي خواهد بود و روشهاي سنتي منسوخ خواهند شد.
طبق آخرين آمار در حال حاضر ۸۰ هزار هيئت علمي و ۲هزار و 500 مركز آموزشي وجود دارد، اما ۱۰ درصد از اين جمعيت از دورههاي آموزشي غيرحضوري يا الكترونيكي بهره ميبرند.
با اين حال ما در به كارگيري شيوههاي جديد يادگيري نوآوريهاي لازم را نداشتيم. در حال حاضر روشهاي آموزشي دورههاي درسي در كشور ما با ۵۰ سال پيش تفاوتي نميكند و نياز به اقدام جدي در اين زمينه با بهرهگيري از روشهاي به كار رفته در كشورهاي پيشرفته ديده ميشود.
از آنجايي كه يادگيري در آينده مبتني بر مبناي الكترونيكي بوده و نسل جديد دانشجويان نيز در اين حوزه به صورت ديجيتال فعاليت دارند، همچنين روشهاي نوين تعليم و تربيت و پيشرفت فناوري اطلاعات سبب شده كه به اين مسئله توجه كنيم و بايد اين موضوع را مدنظر قرار داد كه يادگيري در آينده الكترونيكي خواهد بود و بايد برنامهها را بر مبناي فناوري به پيش ببريم. در حال حاضر توليد محتوا به عنوان اصليترين چالش در يادگيري و ياددهي الكترونيك در كشور ما به شمار ميرود.
در ايران تبديل دادهها به محتواي الكترونيكي از سال 68 با تبديل كتابهاي چاپي به كتابهاي ديجيتالي آغاز شد. اولين بار با تبديل منابع ديني به كتابهاي الكترونيكي اين كار انجام شد. برگزاري سه جشنواره توليد محتواي الكترونيكي آموزشهاي فني و حرفهاي نمونهاي تنها از مطرح شدن عبارت محتواست.
در فضاي وب با انبوهي از اطلاعات به زبانهاي مختلف روبهرو هستيم كه هر كدام در بخش خاصي طبقهبندي ميشود اما نبايد از اين نكته غافل باشیم كه هر اطلاعاتي كه وارد فضاي وب ميشود، الزاماً كاربردي نبوده و به اصطلاح داراي محتوا نيست. محتواي الكترونيكي مفهومي گسترده است و به طور كلي به هر نوع محتوايي كه از طريق رايانه قابل مشاهده و انتقال باشد، محتواي الكترونيكي گفته ميشود.
آموزش الكترونيكي
بخشي از محتواي الكترونيكي eLearning يا همان آموزش الكترونيكي است كه امروزه يكي از موضوعات مهم در دنياي اينترنت و مجازي است كه به مجموعهاي از عكسها، متنها و انيميشنهاي صوتي و تصويري گفته ميشود كه به كمك برنامههاي مختلف ساخت و توليد محتوا به وجود آمدهاند تا يك مبحث درسي را آموزش دهند.
محتواي آموزشي الكترونيكي ميزان يادگيري فراگير را بالا ميبرد و تجربه مفيد و لذتبخشي را براي او فراهم ميكند. به عبارت ديگر مقصود ما از محتواي الكترونيكي يك درس الكترونيكي است. بسياري از سازمانها، مراكز علمي و دانشگاهها امروزه براي ارائه مطالب جديد به افرادي كه توانايي حضور فيزيكي در كلاسهاي درس يا محلهاي آموزشي را ندارند، مطالب خود را به صورت آموزشهاي مجازي و به شكل چند رسانهاي در شبكه اينترنت قرار دادهاند تا علاقهمندان به علوم مختلف اقدام به يادگيري آنها بدين شكل کنند.
امكانات محتواي آموزشي الكترونيكي قابل مقايسه با امكانات موجود در كلاسهاي آموزشي نيست. با كمك نرمافزارهاي موجود و استفاده از تكنيكهاي سمعي ، بصري و ... ميتوان بسياري از مسائل را به راحتي و به صورت ملموس براي دانشجويان و دانشآموزان شرح داد. متخصصان مختلفي در توليد يك محتواي آموزشي دخيل هستند و در واقع محتواهاي آموزشي توسط استادان اين دروس و متخصصان رايانه ايجاد ميشود.
يك محتواي الكترونيكي خوب اول بايد يك الگوي طراحي خوب داشته باشد و دومين ملاك يك محتواي الكترونيكي خوب اين است ما را به هدفمان برساند.
مراحل توليد محتواي الكترونيكي
توليد محتواي الكترونيكي شامل مراحل مختلفي ميشود: اولين مرحله طراحي است كه شامل آمادهسازي محتوا جهت تبديل به الكترونيكي و تهيه سناريو و مراحل پروژه ميشود. مرحله بعد توليد اجزاي مورد استفاده در توليد محتواي الكترونيكي است. مرحله ديگر جمعبندي يعني ساخت محصولي شامل: متن، عكس، انيميشن، فيلم و صوت تعامل كه به ارائه محتوا بپردازد و مرحله آخر انتشار يا ارائه محتواي الكترونيكي از طريقCD يا Web است.
ابزارهاي توليد محتواي الكترونيكي
براي توليد متن: Acrobat reader, PowerPoint, Presenter
در توليد عكس: SnagIt, Photoshop, photoimpact
در ساخت انيميشن: Flash, Swishmax,Captivate
نرمافزارهاي كاربردي فيلم: Camtasia, Captivate
نرمافزارهاي صدا: SoundBooth, Sound Fourge, Audition Captivate
براي ساخت لوگو يا آرم: Xara3D, Flash
در توليد اسلايد: PowerPoint, Captivate, Director
نرمافزارهاي توليد آزمون: Captivate, Camtasia, Quiz builder, Elearning builder
نرمافزارهاي صفحهبندي و توليد اتوران: Captivate, Mutimedia Builder, Autorun Enterprise
و برنامه قابل نصب: Install Shie ميباشد.
توليد محتواي الكترونيكي براي دانشجویان و حتی دانشآموزان ميتواند به صورتهاي مختلف مثل توليد درسافزارهاي آموزشي با موضوعات كتابهاي درسي، توليد اجزاي آموزشي، توليد نرمافزارهاي بازي، سرگرمي و آموزشي، توليد نرمافزارهاي پرورشي، توليد نرمافزارهاي آزمونگير يا توليد نرمافزارهاي بانك اطلاعاتي باشد.
مشكلات موجود در شيوه يادگيري در دانشگاههاي ايران
آموزش الكترونيكي روش نسبتاً نويني محسوب شده و در نتيجه با وضعيت ايدهآلي كه از آموزش الكترونيك در كشور انتظار ميرود، فاصله زيادي دارد. به ثمر نشستن اين نوع آموزش به برنامهريزيهاي اصولي و چشماندازهاي بلندمدت نياز دارد كه بايد از همين امروز آغاز شود و تأخير در اين زمينه به ضررمان خواهد بود. برخي مشكلات عبارتند از:
نبود تجربه كافي اساتيد در زمينه به كارگيري سيستم آموزش الكترونيكي ، نبود ديد فرهنگي مناسب در جامعه در خصوص آموزش از طريق اينترنت، بالا بودن هزينه آموزش الكترونيكي، نداشتن برنامهريزي مناسب جهت مطالعه دروس، كمبود محتواي فارسي در سايتهاي علمي و نبودخدمات دستيابي به اينترنت.
تجربيات استفاده از سيستم آموزش الكترونيكي
استفاده از يك روش انعطافپذير، يكي از مزاياي سيستم آموزش الكترونيكي است اما نبود يك برنامه درسي منظم و قابل كنترل، ممكن است روند تحصيلي و پيشرفت يادگيري دانشجو را مختل سازد.
از اين رو ارزش نهادن به سيستم LMS و نظارت اساتيد بر ارسال و حل تمرينات ميتواند سودمند واقع شود.
طرح سؤال در كلاس درس حضوري يا رفع اشكال، ممكن است براي برخي از دانشجويان به دلايلي سخت و ناممكن باشد، اما در شيوه آموزش به روش الكترونيكي مشكلاتي از اين دست وجود ندارد و حتي با استفاده از امكانات مخصوص، سؤالات و مشكلات درسي را به صورت كاملاً خصوصي و تنها براي استاد حين كلاس نيز ميتوانند مطرح كنند.
در يادگيري الكترونيكي دانشجو ميتواند در هر زمان و با هر ميزان تكرار مورد نظر، از كلاسهاي همزمان يا غير همزمان جهت مرور مطالب درسي و قابل فهمتر ساختن آن استفاده نمايد. از اين رو است كه افراد شاغل، افرادي كه مجبور به مأموريت و مسافرتهاي كاري طولاني ميباشند يا اشخاصي كه داراي معلوليت هستند ميتوانند از طريق آموزش الكترونيكي تحصيل نمايند.
مراكز آموزش الكترونيكي در ايران و خارج
هم اكنون در ايران چندين دانشگاه اقدام به برگزاري دورههاي آموزش الكترونيكي با اعطاي مدرك رسمي وزارت علوم و تحقيقات كردهاند كه تعدادي از آنها از این قرار است:
دانشكده علوم و حديث، دانشگاه خواجه نصيرالدين طوسي، پيامنور و آموزش و پرورش خراسان
در خارج از ايران به دليل كثرت تعداد دانشگاه و مؤسسات قطعاً نمیتوان لیستی کامل از همه آنها ارائه کرد اما معروفترين آنها عبارتند از: دانشگاه فينيكس، دانشگاه MIT ، دانشگاه والدان، مالايا، ماساچوست و گواتمالا.
* دانشجوی دوره الکترونیکی مهندسی صنایع
