محمدرضا سوري
با وجوداينكه کشور ایران از لحاظ ذخایر
معدنی یکی ازغنیترین کشورهای دنیا است و به نسبت جمعیت دارای سهم افزونتری از
منابع خدادادی دارد، اما عدم وجود چشمانداز و برنامهریزی مدون درامر اکتشاف ،
استخراج و فرآوری معادن باعث شده است تا آنگونه که باید نتوان ازاين منابع طبیعی
خدادادی به خوبی بهره بگیریم .
دراين ميان استان مركزي با اينكه داراي 180معدن فعال است که به دلیل رکود در بازار معدن کشور، تنها120 معدن آن
به فعالیت خود ادامه میدهد و مابقی در تعطیلی به سرمي برند موضوعي كه موجب شد تا رئیس
کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق بازرگانی اراک معضل ركود بازاررا به عنوان مهم
ترين عامل بسته شدن معادن اين منطقه بداند.
******
آمارها نشان مي دهدایران از لحاظ ذخایر
معدنی از کشورهای برتر جهان به شمار مي رود كه از یک سو داراي ذخایر معدنی بالغبر
۵۷ میلیارد تن است و از سوی دیگر ۶۴ نوع ماده معدنی در اين مكانها یافت میشود؛ بنابراین ایران هم از نظر
میزان و هم از نظر تنوع معدنی جزو کشورهای سرآمد در منطقه و دنیا است.
از آنجا كه ازگذشته کمتر به بخش معدن توجه شده
است لذا این بخش جزو مغفول اقتصاد کشور به شمار مي رود ، اين درحالي است كه
در
سالهای اخیر توجه خوبی به این بخش شده است و در سال ۸۸ میزان استحصال از معادن کشور در حدود ۲۴۰ میلیون تن بوده است.
بر اساس استاندارد جهانی سالانه باید یک
درصد از ذخایر معدنی استخراج شود و بر اساس استاندارد و با توجه به میزان ذخایر
کشور باید سالانه ۵۷۰ میلیون تن استخراج
داشته باشد.
يكي از كارشناسان صنعت معدن كشور دراين خصوص مي
گويد:« ایران با دارا بودن
حدود ۶۸ نوع ماده معدنی (غیرنفتی)، ۳۷ بیلیون تن ذخایر کشف شده و ۵۷ بیلیون تن ذخایر بالقوه در میان ۱۵ قدرت معدنی جهان جای گرفته و یکی از کشورهای غنی از حیث داراییهای
معدنی به حساب میآید.
مهدي حاج حيدري مي افزايد:«این درحالی است
که تولیدات معدنی تنها ۰٫۶ درصد ازتولید ناخالص داخلی کشور را تشکیل میدهد،اين درحالي است كه معدن
کاری در ایران در حال توسعه است. »
وي ادامه مي دهد:«بر اساس آمار آخرين آمارها ۷۸۶۷ معدن در کشور وجودداردكه
از اين تعداد ۵۴۲۲ معدن فعال هستند و ۲۰۸۶ معدن نیز غيرفعال و ۳۵۹ معدن در
حال تجهیز هستند.»
معدن ثروتي بي پايان
طبق گزارش مرکز پژوهش های مجلس شوراي
اسلامي ایران به لحاظ ذخائر معدنی جزو 10 کشور نخست جهان و اولین کشور خاورمیانه
است و 7 درصد ذخایر معدنی جهان در ایران جای دارد.
غنای منابع و ذخایر عظیم معدنی، کشور را به یکی
از غنی ترین مناطق جهان از نظر توانایی تأمین مواد اولیه مورد نیاز صنعت کرده است.
همچنین طبق بررسی های صورت گرفته تاکنون حدود 6 هزار معدن با 70 نوع ماده معدنی در
کشور شناسایی شده است و 15 هزار محدوده امید بخش معدنی با 40 میلیارد تن ذخایر
قطعی به ارزش بیش از 770 میلیارد دلار شناسایی شده است. ایران به دلیل داشتن معادن
غنی از نظر ذخایر مواد معدنی درجهان از جایگاه بالایی برخوردار است ، به شکلی که
12 معدن مهم جهان مانند مس سرچشمه در ایران قرار دارد؛ 8 درصد ذخایر روی و 3 درصد
ذخایر سرب جهان در ایران جای گرفته وکشور ما چهارمین تولید کننده سنگ تزئینی در
دنیا است ؛ همچنین ذخایر شناسایی شده مس ایران به بیش از 30 میلیون تن می رسد.
از سوی دیگر ایران به دلیل داشتن ذخایر
اورانیوم، زغال سنگ و سنگ آهن هم جایگاه بالایی در فهرست جهانی دارد و طبق پیش
بینی و بررسی های به عمل آمده ، ايران روی
کمربند آهن، روی، سرب، مرمریت، مس و طلا قرار دارد و دست کم ۱۰۰ سال مواد معدنی برای تولید و استخراج دارد .
با وجود همه این ذخایر بسیار غنی معدنی و
پتانسیل رشد اقتصادی کشور به واسطه معادن، ایران تاکنون نتوانسته است برداشت
مناسبی از ذخایر معدنی خود داشته باشد و سهم صادرات مواد معدنی در تولید ناخالص
داخلی کشور بسیار اندک است.
در واقع ایران با ۳۹۵ میلیون تن برداشت سالانه از ذخایر معدنی کم تر از ۴/ ۰ درصد ازذخایر خود را استخراج می کند درحالی که استاندارد برداشت از
ذخایر معدنی در جهان یک درصد از حجم کلی ذخایر در سال است و سهم بخش معدن و صنایع
معدنی در صادرات غیر نفتی کشور سالانه ۳۰ تا ۳۵ درصد است.این آمار
در شرایطی اعلام شده است که کارشناسان صنعتی و معدنی معتقدند درصورت سرمایه گذاری
مناسب سهم معدن از تولید ناخالص کشور باید بیش از ۵۰ درصد باشد .
براساس فعالیت های اکتشافی برای شناسایی
ذخایر معدنی کشور، ايران دارای ۵۷ میلیارد
تن ذخیره معدنی (نزدیک ۳۷ میلیارد تن قطعی و
بقیه احتمالی) است که ارزش این ذخایر معدنی بیش از ۷۷۰ میلیارد دلار برآورد می شود.
مهمترين معادن كشور
ایران با دارا بودن ذخایر غنی معدنی خود به
بهشت معادن دنیا معروف شده و توانسته نظر بسیاری از سرمایه گذاران این حوزه را طی
دهههای گذشته به خود جلب کند. كه دراين ميان ميتوان از 11معدن موجود مهم كشور نام
برد.
معدن مس سرچشمه در 160 کیلومتری جنوب غربی
کرمان قرار گرفته و بزرگترین تولید کننده مس ایران و يكی از بزرگترين معادن روباز
مس دنيا و خاورميانه هم محسوب میشود.
پس از آن ،معدن مس سونگون ورزقان یکی دیگر
از بزرگترین معادن مس ایران است که دارای بیش از یک میلیارد تن ذخیره کان سنگ مس
است. عناصر همراه کان سنگ این معدن مولیبدن، طلا، نقره، رینیوم و ... محسوب میشود
و سابقه معدنكاری در سونگون به دو قرن پيش (دوره قاجاريه) بر میگردد.
معدن مس میدوک کرمان یکی از بزرگترین معادن مس ایران است که در فاصله 132کیلومتری شمال غرب معدن مس سرچشمه قرار گرفتهاست. نام قدیمی این معدن
مس لاچاه بوده است که به سبب نزدیکی به روستای میدوک به این نام تغییر یافته است.
معدن زغالسنگ پابدانا،
با عمقی در حدود 600 متر عمیق ترین معدن زیرزمینی زغالسنگ ایران است که در
شهرستان کوهبنان و در فاصله 170 کیلومتری مرکز استان کرمان قرار دارد. محصول این
معدن زغال ککشو است که پس از استخراج به کارخانه زغالشویی زرند فرستاده میشود.
اولین معدن سنگآهن
ایران، معدن سنگآهن چغارت بافق یزد است که این معدن تغذیه کننده شرکت ذوب آهن
اصفهان در زمان تاسیس آن بوده محسوب میشود. بلوک معدنى بافق با ذخيره بيش از يک
سوم سنگ آهن کشور به عنوان مهمترين زون آهندار ايران شناخته شده است.
معدن سنگآهن چادرملو که در حال حاضر
بزرگترين توليدکننده کنسانتره سنگآهن در کشور است با ذخيره قابل استخراج به مقدار
320 ميليون تن در قلب کوير مرکزی ايران واقع شده و در 180 کيلومتری شمال شرقی
شهرستان يزد قرار گرفته است.
معدن سنگآهن گل گهر در شهرستان سیرجان با
ذخیره احتمالی یک میلیارد تن و ذخیره قطعی 219 میلیون تن برزگترین معدن شناخته شده
سنگآهن خاورمیانه شناخته میشود و در حال حاضر تولیدات حاصل از سنگ استخراجی این
معدن گندله سنگآهن، کنسانتره سنگآهن و سنگدانهبندی شده است.
معدن طلای زرشوران به عنوان بزرگترین معدن
طلای ایران که سال گذشته به صورت رسمی آغاز به کار کرد در 35 کیلومتری شهرستان
تکاب و 15 کیلومتری مجموعه میراث فرهنگی و گردشگری تخت سلیمان واقع شده است. این
معدن 150 تن ذخیره طلای خالص دارد و قرار است با تولید کارخانه زرشوران میزان
تولید شمش طلای کشور دو برابر و به 5 /5 تن برسد.
معدن فیروزه نیشابور نه تنها در کشور بلکه
در سطح جهان بزرگترین معدن فیروزه است که مرغوبترین سنگها را داراست تا جایی که
در تمام کشورها ارزش فیروزه خود را با فیروزه نیشابور ایران مقایسه میکنند. این
معدن با ذخیره 9 هزار تن و ظرفیت تولید سالانه 19 تن در 55 کیلومتری شمال غربی
نیشابور، در جاده قدیم سبزوار و در روستای «معدن» قرار دارد. محاسبات نشان داده از
هر تن سنگ فیروزه خام این معدن 8 تا 10 کیلوگرم فیروزه به دست میآید.
معدن سرب و روی انگوران در 135 کیلومتری
غرب شهر زنجان واقع شده که این معـدن بزرگترین معدن سرب و روی خاورمیانه محسوب میشود
و با ذخیره 9 میلیون تن قرار است تا 12 سال آینده خوراک کارخانهها را تامین کند
اما با توجه به اینکه ذخایر این معدن رو به پایان است، مقرر شده معدن مهدیآباد
یزد جایگزین آن شود. انگوران به دلیل خلوص بالای روی آن یکی از استاثنایی ترین
معادن روی دنیا به شمار می آید.
معدن سرب و روی مهدی آباد پس از
انگوران دارای بزرگترین ذخایر سرب و روی جهان است که هم اکنون بالاترین میزان استخراج
باریت کشور را هم به خود اختصاص داده است. قرار است با به پایان رسیدن ذخایر معدن
انگوران معدن مهدیآباد جایگزین این معدن سرب و روی شود.
مركزي رتبه هفتم معادن كشور
استان مرکزی به سبب قرارگرفتن در دو منطقه
زمین شناسی مهم کشور، شامل منطقه های دگرگونی سنندج سیرجان و ایران مرکزی و به
لحاظ شرایط زمین شناسی، خاستگاه مواد معدنی مختلف و متنوعی شامل کانی های دگرگونی،
آذرین و رسوبی از قبیل مواد معدنی غیرفلزی، فلزی، مصالح ساختمانی و سنگ های تزئینی
است.
این استان با 380 معدن و استخراج سالانه 14
میلیون تن ماده معدنی، رتبه هفتم معدنی کشور را بخود اختصاص داده است و تاکنون از
57 نوع ماده معدنی موجود در کشور 42 نوع آن در استان مرکزی شناسایی شده و از حدود
35 نوع ماده معدنی بهره برداری می شود.
تراورتن، سولفات سدیم، سرب، روی، سنگ آهن،
سنگ گچ، پوزولان، کائولن ، باریت و خاک های صنعتی از مهمترین ذخایر غنی معدنی قابل
بهره برداری در این استان هستند.
بیش از 42 نوع ماده معدنی دراستان مرکزی
شناسایی شده و امکانات بالفعل برای استخراج تنگستن، قلع و مولیبدن، طلا، مس،
آندالوزیت، مرمریت های سیاه، گرانیت، کانیهای قیمتی و زینتی شامل فیروزه،
کریزوکولا، جاسیر، آزوریت و مالاکیت، عقیق، بلور کوارتز، ارپیمان (سولفور آرسنیک)
، بنتونیت و کلسیت در منطقه وجود دارد.
برخی مواد استخراج شده در معادن استان
مرکزی در واحدها و کارخانه های گچ ، آهک ، سیمان سفید، رنگ ، پوکه، کاشی، لاستیک و
شیشه سازی مورد استفاده قرار می گیرد.
اين ويژگي ها موجب شده تا هم اكنون استان
مرکزی از لحاظ تعداد معادن در رتبه هفتم کشور و از حیث تولید و استخراج مواد معدنی
و ایجاد اشتغال رتبه یازدهم و از نظر ذخیره مواد معدنی رتبه چهاردهم کشور را به خود
اختصاص دهد.
مشكلات وراه نجات معادن
استان مركزي
با وجود اينكه استان مركزي از لحاظ تنوع وميزان
معادن معدني داراي رتبه قابل توجهي است ، اما بي توجهي به رفع برخي مشكلات سبب شده
تا اين منطقه نتواند بهره لازم را ازاين مهم ببرد.
رئیس کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق
بازرگانی اراک دراين رابطه مي گويد:«هزينه بالاي توليد وبي توجهي به رفع مشكلات
موجود بر سر صاردات مواد معدني استخراجي دراين استان سبب شده تا نتوانيم بهره اي آنچناني ازاين منابع داشته باشيم .»
بهنام نیکفر مي افزايد:« استان مرکزی
دارای 180معدن فعال بوده است که به دلیل رکود در بازار معدن کشور، امروز 120 معدن
به فعالیت خود ادامه میدهد و باقی به تعطیلی کشیده شدهاند.»
وي ادامه مي دهد«: در دوران رکود نباید
معادن مختلف را با یکدیگر مقایسه کرد، برای مثال معدن عباسآباد محلات با 80 سال
قدمت با معدن درجه 2 دیگر قابل مقایسه نیست و باید در این دوران فضا آزادتر باشد
تا امکان فعالیت میسر شود.
