کامران حاجی حسنی
«وزارت علوم وزير ندارد.» اين گزاره تلخ، طي سالهاي گذشته تبديل به خبري عادي براي ما ايرانيان شده است. بيوزير ماندن وزارت علوم انگار جزئي از فرضهاي زندگي در دولت حسن روحاني است. فرضي كه البته خيلي هم خندهدار نيست و چه بسا گريهآور باشد! سادهتر بگويم: اين خبر حداقل براي كساني كه اهميت علم در جهان كنوني را درك ميكنند، ميتواند ناخوشايند باشد. برخي اما شايد بگويند ما ايرانيها چيزي نميشويم. وزارت علوم هست تا باشد! همين! خيلي مهم نيست! اگر شما هم اينگونه فكر ميكنيد، بگذاريد بيتعارف بگويم اين حرفها حكايت افكار روشنفكران بيماري است كه از اواسط دوره قاجار در جامعه ايراني سبز شدند؛ سبز شدني كه پسلرزههاي آن بعدها در نطق علي رزمآرا نخست وزير دستنشانده پهلوي در سال 1329 نمايان شد و تا كنون ادامه دارد!
رزمآرا زماني كه در مجلس براي دفاع از قرارداد استعماري گس- گلشاييان در دفاع از منافع انگليس نطق ميكرد، گفت: «ما لياقت لولهنگسازي (آفتابه گلي) هم نداريم. 50 سال است كه آن را ميسازيم ولي ترقي نكردهايم. ما چطور ميتوانيم خودمان صنعت نفتمان را اداره كنيم؟ اگر اين كارهاي عوامفريبانه ادامه پيدا كند من ناچار ميشوم كه مسجد شاه را توي سر كاشاني و مجلس را توي سر اقليت خراب كنم.»
اگر شما هم اينگونه فكر ميكنيد، بياهميت بودن وزارت علوم در نظرتان مشكلي ندارد. فيالواقع، روح رزمآرا در شما رسوخ كرده، با زبان شما سخن ميگويد. خيلي مهم نيست! مسئله اما وقتي مهم ميشود كه يكي از مسئولان مملكت همان ادبيات رزمآرا را قرقره كند. آنگاه شما هم به راحتي دليل بيوزير ماندن وزارت علوم را درك خواهيد كرد و يحمتل، به او نيز مانند رزمآرا آفرين خواهيد گفت!
اكبر تركان، مشاور ارشد همين رئيسجمهور فعلي آبان ماه 93 گفته است: «بگذاريد با خود روراست باشيم ما به جز پخت آبگوشت بزباش و قورمهسبزي در هيچ تكنولوژي صنعتي نسبت به جهان برتري نداريم.» اظهارات شرمآور تركان در حالي ايراد ميشود كه ايران امروز نه تنها در بسياري از علوم پيشرفته در رده 10 كشور نخست جهان محسوب ميشود، كه دشمنان ما نيز طي 38 سال گذشته تنها و تنها به خاطر جلوگيري از پيشرفت علميمان به بهانهتراشي و مقابله با ما پرداختهاند. طبيعتاً وقتي در چنين كشوري زندگي كني و همزمان سخنان رزمآرا را بازپخش كني، وزارت علوم را هم به هيچ خواهي گرفت. حتي اگر در آن وزارت علوم دانشكدههايي باشند كه در رشته خود به عنوان بهترين دانشكده در سطح جهان، شناخته شوند. در آن صورت احتمالاً دانشكده برق شريف را هم با كلهپزي اشتباه ميگيري.
بي وزير ماندن وزارت علوم اما چه تبعاتي در پي دارد؟ اصلاً مهم هست؟ عرض ميكنم. رشد علمي ايران در بازه 10 ساله (2012- 2003) براي بسياري از كارشناسان بينالمللي مايه شگفتي بود. بر همين اساس پيشبيني ميشد ايران در سال 2015، به يكي از 10 قدرت برتر توليد علم جهان تبديل شود. اگر بخواهم ريزتر آمار بدهم، خواهم گفت: برآوردهاي جهاني- بر اساس آن شيب و سرعتي كه ايران در دهه 80 داشت- نشان ميداد كه ايران در سال 2018 رتبه چهارم دنيا از نظر توليد علم خواهد شد. با اين حال، ما در سال 2016، در scopus رتبه 16 جهان و در isi رتبه 19، 20 يا 21 را به خود اختصاص دادهايم! چرا؟ بين كاهش شتاب رشد علمي و افكار رزمآرا ارتباطي وجود دارد؟ بگذاريد به يك آمار ديگر اشاره كنم. بررسي تاريخي آمارهاي ارائه شده از سوي اسكوپوس نشان ميدهد ايران به صورت ميانگين تا سال ۲۰۰۰ تنها 0/13 درصد از توليد علم دنيا را به خود اختصاص داده است.
ما اما در مدت ۱۴ سال پس از آن موفق شده به سهم بالاي ۶/0 درصدي از توليد علم دنيا دست يابيم. در اين مدت رتبه بينالمللي ايران از لحاظ توليد علم از رتبه ۴۸ جهان به ۱۶ رسيده است و از آن پس همچنان درجا زدهايم. براي دريافت تصويري روشنتر از حجم درجا زدن علمي طي دولت آبگوشت بزباش اما لازم است نگاهي به وضعيت دانشگاه تهران به عنوان نماد آموزش عالي كشور هم بيندازيم؛ دانشگاه تهراني كه در طبقهبندي دانشگاههاي جهان، رتبهاي به مراتب پايينتر از دانشگاه ملي علوم و فناوري اسلامآباد پاكستان و دانشگاه سلطان قابوس كشور عمان كسب كرده است. همان دانشگاهي كه در سايه دو سال بيوزير ماندن وزارت علوم در دولت قبل، سه سال رئيس نداشت! بر زمين ماندن عمده طرحهاي كلان شوراي عالي عتف و بلاتكليف ماندن طرح آمايش آموزش عالي، ديگر دستاوردهاي بيوزير ماندن وزارت علوم در دولت يازدهم است. وزارت علومي كه در شرايط كنوني اقتصاد كشور بايد نوك پيكان توليد ثروت و پيريزي پايههاي اقتصاد دانشبنيان باشد! رزمآرا و تفكرات او اما از نگاهي ديگر نيز به وزارت علوم ضربه زدهاند. چراكه دولت به دليل بياهميت بودن(!) اين وزارتخانه از همان ابتدا تصميم گرفت آن را در ازاي سهم اصلاحطلبان در روي كار آمدن به آنان بسپارد؛ اصلاحطلباني كه وزارت علوم را نه براي علم، كه بيشتر براي استفاده سياسي از آن ميخواستند. در چنين فضايي بود كه طرح دروغين مسئله بورسيههاي غيرقانوني، حداقل به مدت دو سال فضاي آموزش عالي كشور را مورد تخريب قرار داد و منجر به خودكشي برخي از دانشجويان بورسيه شد. رهبر فرزانه انقلاب طي ديدار اخير خود با هيئت دولت دوازدهم، مجدد بر اهميت بسيار زياد اين وزارتخانه تأكيد نموده، گفتند:
«اميدواريم با تعيين وزير نيرو كه وزارتخانه آن مهم است و نيز وزارت علوم كه وزارتخانهاي بسيار مهمتر است، دولت دوازدهم به صورت كامل، وظايف خود را انجام دهد.»
فعلاً اما خبري از معرفي وزير علوم به مجلس نيست. اين در حالي است كه طبق قانون، دولت موظف بوده است حداكثر طي دو هفته پس از جلسه رأي اعتماد، وزير پيشنهادي خود را به مجلس معرفي كند. خلاصه اينكه تفكرات رزمآرا پس از قريب 100 سال نيز دامن ما را رها نميكند. منشأ تمام قدرتها نه در ديپلماسي، كه در علم است. ما اما متأسفانه علم را رها كردهايم؛ چراكه معتقديم چيزي جز آبگوشت بزباش از آن درنميآيد!
