احسان آيتي
در زندگي مومنان برخي گناهان به گونهاي نامحسوس وجود دارد كه بعضاً به خاطر بيتوجهي آنان سبب سلب توفيق شده و عوارض ناشي از آن گناه براي آنان مشهود ميشود. يكي از اين گناهان كه در زندگي آثار سوء فراواني دارد اسراف و تبذير است. در اينكه اسراف يكي از گناهان كبيره است ترديدي وجود ندارد و منابع ديني به شدت در مورد اين گناه سخن گفتهاند. خداوند متعال نيز در قرآن اسرافكاران را برادران شيطان معرفي ميكند.
خداوند در قرآن ميفرمايد: اسراف مكن و مال خودت را پراكنده نساز، به درستي كه اسرافكنندگان برادران شياطين هستند (و در دوزخ با ايشان قرين اند) و شيطان به پروردگارش (و نعمتهاي بيپايان او) سخت (منكر و) كفران كننده است. عتاب در اين آيه به روشني نشان از قبح بالاي اسراف دارد، چراكه جايگاه شيطان در درگاه خداوند به خوبي معلوم بوده و يقيناً اخوت با چنين موجودي نشان از هم سنخي با او دارد و كيست كه علاقهمند به نسبت با شيطان باشد؟
اگر چه اسراف بسيار مورد ابتلاست ولي متأسفانه شايد به خاطر تغيير سبك زندگي باعث شده ما برخي موارد را اسراف ندانيم! البته بايد توجه كنيم كه كم بودن كمي گناه سبب نميشود از لحاظ كيفي گناه، گناه نباشد و اثرات خود را نگذارد و چه بسا در روايات آمده است كوچك شمردن و استخفاف گناه خود از گناهان كبيره است.
به عنوان مثال هنگام غذا خوردن، خردههاي نان و دانههاي برنج در سفره و بشقاب باقي ميماند، مواد غذايي كه قابل خوردن بوده و ميتوان آنها را مورد استفاده قرار داد اما دور ريخته ميشوند! اثر اين گناه كجا ديده ميشود؟ وقتي شهرداري اعلام ميكند يكي از هزينههاي سرسام آور شهري در جمع آوري زباله است و اگر هر شهروند روزانه مقدار كمي از توليد زباله خود را كم كند سالانه مبلغ قابل توجهي در بيتالمال هزينه ميشود، متوجه نمودار اسراف در زندگي شهري امروز ميشويم.
در روايات نيز آمده است هر آنچه قابل استفاده است اگر از آن استفاده نشود اسراف محسوب ميشود. چنانچه امام صادق (ع) ميفرمايند: جز اين نيست كه خداوند ميانهروي را دوست و اسراف را دشمن ميدارد. حتي دور انداختن هسته خرما را. زيرا آن هم به كار ميآيد. مثل ريختن ته مانده آبي كه قابل خوردن است.
كمترين حد اسراف دور ريختن ته مانده غذاي ظرف و ناچيز شمردن جامه تن و دور افكندن هسته ميوه است. در آن زمان هسته خرما مورد استفاده بوده است اما امروزه بسياري از چيزهايي كه بيتوجه تبديل به زباله ميكنيم قابل مصرف هستند. به عنوان نمونه پوست خشك شده انار خواص دارويي فراواني دارد و پوست اين ميوه دور ريخته ميشود. بدون آنكه از نعمتها و بركات آن استفاده كنيم!
هستههاي بسياري از ميوهها مانند هنداونه ، طالبي و... داراي خواص بسياري هستند كه بيتوجه به آن دور ريخته ميشوند. امروزه در كشورهاي پيشرفته حتي از هسته انگور نيز روغن ميگيرند. در گذشته نيز چنين بوده است و خانمهاي خانهدار حتي از پوست پرتقال مربا تهيه و از آن استفاده ميكردند اما ما امروز به طور گسترده اينها را به زباله تبديل ميكنيم!
در گذشته حتي پسماندهاي غذا نيز خوراك حيواناتي مانند مرغ و خروس ميشد، اما امروزه مثلاً وقتي يك كاسه ماست خورده ميشود اندازه يك قاشق ماست در ته ظرف ميماند و ما بيتوجه به آن اين مقدار از مواد غذايي را دور ميريزيم و اگر هم كسي بخواهد به نحوي از آن استفاده كند مورد تمسخر و شماتت سايرين قرار ميگيرد. هنگامي كه در برنامههاي آشپزي سيما، مواد محتوي يك ظرف را به ظرف ديگر انتقال ميدهند بخشي از مواد در ظرف قبلي ميماند، در حالي كه ميتوان آن را هم استفاده كرد و اين خودش نمايش اسراف است.
در شستوشوها نيز همين گونه است. شايد آب به هدر ميرود اما اگر كمي دقت به خرج داده شود و از نسلهاي آينده غفلت نشود در كل بخش قابل توجهي در مصرف آب صرفه جويي ميشود. به عنوان نمونه در شستوشوي ميوهها ميتوان به گونهاي بهره برد كه آب مورد استفاده شده به جاي آنكه دور ريخته شود براي آب دادن باغچه و گلدان مورد استفاده قرار گيرد تا مجبور نشويم براي آبياري مجدداً از آب نوشيدني استفاده كنيم.
امروزه استفاده از وسايل برقي مانند رايانه، لپ تاپ، موبايل و. . . افزايش يافته است. چه بسا افرادي كه به عنوان نمونه با اينكه از رايانه استفاده نميكنند زحمت خاموش كردن آن را به خود نميدهند با اين توجيه كه يك يارانه مگر چقدر برق مصرف ميكند؟ يا اينكه مقدار زيادي از وقت خود را با موبايل به كارهايي ميپردازيم كه اصلا ضروري نيست و اين يعني شارژ موبايل تمام شده و بايد دوباره آن را شارژ كرد. با اين تفاسير مصرف برق در هر مورد شايد به حساب نيايد اما در مجموع اگر كمي دقت شود روي هم رفته در تغيير الگوي مصرف انرژي كمك شاياني ميكند.
از اين دست موارد كوچك ولي اساسي و بزرگ در زندگيهاي ما بسيار است. با اندكي دقت و مرور در روايات و آيات در مورد اسراف ميتوان از خيلي از اين اسرافهاي نهان و پنهان جلوگيري كرد. تا وقتي اينها را اسراف ندانيم اسرافهاي بزرگتر مانند ريختوپاش در جشنها و مراسمها از بين نخواهد رفت. پس بياييم دانههاي برنج سهم گنجشكها و كبوترها را دور نريزيم، بياييم آب ته ليوان، سهم گلدان را دور نريزيم، بياييم همه چيز را به اندازه مصرف كنيم.
