جوان آنلاین: بیستمین جشنواره بین‌المللی فیلم مستند ایران «سینماحقیقت» آذرماه امسال برگزار می‌شود؛ رویدادی که در دو دهه فعالیت خود به یکی از مهم‌ترین محل‌های عرضه، ارزیابی و گفت‌و‌گو درباره سینمای مستند ایران تبدیل شده‌است، اما در میان جوایزی که در پایان هر دوره به فیلم‌ها و فیلمسازان تعلق می‌گیرد، یک جایزه رنگ و بوی دیگری دارد و آن جایزه بهترین فیلم از نگاه تماشاگران است. این جایزه حاصل مواجهه مستقیم فیلم با مخاطبی است که در تاریکی سالن نشسته، فیلم را دیده و درباره تجربه‌ای که داشته رأی داده‌است.
اهمیت این جایزه در سینمای مستند دوچندان است. مستند برخلاف سینمای داستانی معمولاً با ستاره، ژانر‌های شناخته‌شده یا یک نظام تبلیغاتی گسترده برای کشاندن مخاطب به سالن رقابت نمی‌کند. فیلم مستند باید در همان زمان محدود نمایش، مخاطب را با جهان واقعی خود درگیر کند. جهان آدم‌هایی که ممکن است نه چهره شناخته‌شده‌ای داشته باشند و نه قصه‌شان در نگاه اول برای تماشاگر جذاب به نظر برسد. به همین خاطر، رأی مردم در «سینماحقیقت» نوعی سنجش میزان ارتباط یک روایت واقعی با مخاطب است.
مرور دوره‌های سیزدهم تا شانزدهم نیز اطلاعات جالبی درباره این رابطه ارائه می‌دهد؛ فیلم‌هایی که رأی تماشاگران را به دست آوردند، الزاماً در یک گونه موضوعی مشترک قرار ندارند، اما در ساختار روایی خود یک ویژگی مهم دارند و تماشاگر را در موقعیت همراهی با شخصیت اصلی قرار می‌دهند.
رأی تماشاگران به مستندی ورزشی
سیزدهمین دوره جشنواره در سال ۱۳۹۸ یکی از نمونه‌های روشن این مسئله را ارائه کرد. «جایی برای فرشته‌ها نیست» ساخته سام کلانتری جایزه بهترین فیلم از نگاه تماشاگران را به دست آورد. فیلم درباره تیم ملی هاکی روی یخ زنان ایران و مسیر دشوار آنها برای حضور در رقابت‌های آسیایی کره جنوبی است، اما آنچه فیلم را از یک گزارش ورزشی ساده جدا می‌کند، تبدیل «مسابقه» به مسئله‌ای دراماتیک است.
این فیلم در همان دوره فقط از نظر رأی تماشاگران موفق نبود. «جایی برای فرشته‌ها نیست» در میان سه فیلم پرمخاطب جشنواره رتبه نخست را گرفت و در فهرست پنج فیلم برتر آرای مردمی نیز در جایگاه اول قرار گرفت. گزارش‌های فروش بلیت نیز این فیلم را در رتبه نخست مستند‌های پرفروش جشنواره نشان می‌دادند.
«جایی برای فرشته‌ها نیست» همچنین از نظر جوایز جشنواره‌ای دست خالی نماند و در سیزدهمین دوره «سینماحقیقت» در چند بخش مورد توجه قرار گرفت. این فیلم در میان نامزد‌های بهترین کارگردانی مستند بلند نیز حضور داشت و در بخش بین‌الملل جایزه ویژه هیئت داوران را دریافت کرد.
رأی مردمی به مستندی تاریخی
در روایت چهار دوره‌ای جایزه تماشاگران، یک اشتباه آماری قابل توجه وجود دارد. چهاردهمین دوره «سینماحقیقت» در سال ۱۳۹۹ به دلیل همه‌گیری کرونا با شکل متفاوتی برگزار شد و بخش مهمی از جشنواره به صورت آنلاین برگزار شد، اما این تغییر به معنی حذف جایزه تماشاگران نبود.
در اختتامیه چهاردهمین دوره، جایزه بهترین فیلم از نگاه تماشاگران به «کودتای ۵۳» ساخته تقی امیرانی تعلق گرفت. این فیلم درباره کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و زمینه‌های تاریخی و سیاسی آن است و در شرایطی جایزه مردمی را به دست آورد که تجربه تماشای جشنواره نیز به دلیل برگزاری آنلاین، با دوره‌های معمول تفاوت داشت.
در پانزدهمین دوره، «بی‌بی جان» ساخته سید حمید میرحسینی توانست جایزه بهترین فیلم از نگاه تماشاگران را دریافت کند. فیلم سراغ زندگی بی‌بی‌جان کریمی‌زاده در سیرجان می‌رود. مادری که مسئولیت مراقبت از سه فرزند مبتلا به PKU و معلولیت‌های ذهنی و جسمی را بر عهده دارد. فیلم بیش از آنکه درباره یک بیماری یا مشکلات یک خانواده باشد، تصویری از زندگی مادری است که در شرایط دشوار، همچنان مسئولیت خانواده‌اش را دنبال می‌کند. روایتی ساده و شخصی که از دل یک تجربه واقعی شکل گرفته است.
در اختتامیه پانزدهمین دوره، جایزه بهترین فیلم از نگاه تماشاگران به تهیه‌کنندگان «بی‌بی جان» اهدا شد. این فیلم در کنار جایزه مردمی، در بخش‌های فنی نیز مورد توجه قرار گرفت و جایزه بهترین صدا را دریافت کرد.
جذابیت‌های مستندی درباره پرونده خون‌های آلوده
دوره شانزدهم سینماحقیقت در سال ۱۴۰۱ جایزه‌ای تحت عنوان بهترین فیلم از نگاه تماشاگران نداشت. جایزه بهترین فیلم از نگاه تماشاگران در دوره هفدهم به «قوی‌دل» ساخته علی فراهانی‌صدر و تهیه‌کنندگی سعید الهی رسید. فیلم به پرونده فرآورده‌های خونی آلوده و پیامد‌های آن برای بیماران هموفیلی می‌پردازد و احمد قوی‌دل را به عنوان شخصیت محوری روایت دنبال می‌کند.
«قوی‌دل» در همان دوره تنها جایزه تماشاگران را نگرفت و جوایز دیگری از جمله جایزه ویژه هیئت داوران و جایزه ویژه شهید آوینی را نیز دریافت کرد.
در هجدهمین دوره، تماشاگران سراغ «تورگی» ساخته توفیق حیدری رفتند. فیلمی که رابطه میان پسری جوان و پدری را روایت می‌کند که سال‌ها از خانواده دور بوده است. در اینجا نیز یک موقعیت بزرگ اجتماعی از دریچه یک رابطه شخصی روایت می‌شود.
توفیق، پدرش را پس از سال‌ها در شرایطی دشوار پیدا می‌کند و رابطه‌ای که باید در ساختار طبیعی خانواده میان پدر و فرزند شکل گرفته باشد، جای خود را به موقعیتی معکوس می‌دهد؛ این‌بار پسر باید برای پدر نقش تکیه‌گاه را ایفا کند. همین جابه‌جایی نقش‌ها، هسته دراماتیک «تورگی» را شکل می‌دهد.
نوزدهمین دوره، اما انتخاب متفاوتی داشت و جایزه بهترین فیلم از نگاه تماشاگران به «کابوک» جعفر صادقی رسید. فیلم داستان یک خانواده ۹نفره در یکی از روستا‌های استان گلستان را دنبال می‌کند. خانواده‌ای که زندگی و معیشتش به باغ پرتقال وابسته است و ناگهان با حضور هزاران پرنده مهاجر در باغ مواجه می‌شود. پرندگان در باغ لانه می‌سازند و از یک سو خانواده با خسارت احتمالی محصول روبه‌رو می‌شود و از سوی دیگر، مسئله حفاظت از پرندگان مطرح است.
«کابوک» برای حل این تعارض، یک مسئله محیط‌زیستی را در دل زندگی یک خانواده کشاورز قرار می‌دهد. همین انتخاب باعث می‌شود محیط‌زیست از یک موضوع انتزاعی خارج شود و به مسئله‌ای روزمره تبدیل شود. تصمیمی که به شکلی مستقیم با زندگی شخصیت‌ها و اقتصاد خانواده ارتباط دارد.
نگاهی به چند دوره اخیر نکات جالبی را از سلیقه تماشاگران نشان می‌دهد. معمولاً مخاطبان در سینمای مستند دغدغه‌ها و روایت‌های انسانی برایشان جذابیت دارد و هر مستندی بتواند به شکلی سرراست و قصه‌گو این دغدغه‌ها را در قالب فیلم مستند نشان دهد، شانس بیشتری در برگزیده شدن از نگاه تماشاگران دارد.
حالا در آستانه بیستمین دوره جشنواره سینماحقیقت باید دید کدام فیلم‌ها می‌توانند چنین جایگاهی را به دست آورند. جایزه‌ای که فیلم مستند را به سطح مردم ببرد و گام بلندی برای آشنا کردن فیلم‌های مستند با مردم بردارد.
