پدرام الوندي
اثرتاريخي «ديدار در پاريس» كه خاطرات دكترحسن حبيبي از امام موسي صدر را دربردارد، چندي است كه راهي بازار نشر گشته است. گفتوگو با آقاي دكتر حسن حبيبي عصر روز چهارم آبان ماه 1390، حدود يك سال و چهارماه پيش از فوت ايشان انجام شد. مصاحبهاي كوتاه (حدود يك ساعت و نيم) كه به درخواست گروه تاريخ شفاهي مؤسسه فرهنگي - تحقيقاتي امام موسيصدر صورت گرفت و دكتر حبيبي با وجود بيماري و مشكلات ناشي از آن، اعضاي گروه را در محل بنياد ايرانشناسي به حضور پذيرفت و براي ساعاتي، بهمرور خاطرات و ناگفتههاي خود از امام موسي صدر، دكتر شريعتي و شهيد چمران در پاريس و برخي از مسائل مربوط به پرونده ربودن امام موسي صدر در تهران پرداخت.
آنان كه تاريخشفاهي انقلاب اسلامي و ايران برايشان دغدغهاي جدي است و آن را دنبال ميكنند، شايد بدانند كه مرحوم دكتر حبيبي از جمله كساني بود كه همواره از بيان خاطراتش از دوران انقلاب و مسئوليت پرهيز ميكرد. به سبب همين سكوت طولاني، براي تاريخنگاران، روزنامهنگاران و علاقهمندان به سياست، همواره در هالهاي از ابهام قرار داشت. از سوي ديگر اين ابهام ملاحظات اخلاقي و فرهنگمدارانهاي بود كه او در بيان خاطراتش لحاظ ميكرد. در همين مصاحبه كوتاه نيز كه در شرايط بيماري و دوران نقاهت پس از يك دوره بستري صورت گرفت، مطابق روالي كه از ايشان سراغ داشتيم، تنها اجازه ضبط صدا را يافتيم و در برابر درخواست فيلمبرداري از مصاحبه، با مطايبه گفت كه«قيافه من به فيلم نميخورد.»
مصاحبه با حضور سركار خانم حورا صدر، مدير مؤسسه امام موسي صدر و آقاي حميد قزويني و سركار خانم طيبه وليبغدادي پژوهشگران مؤسسه امام موسي صدر انجام شده است.
در تدوين متن مصاحبه براي حفظ توالي روايت، در چند جا در روند مصاحبه تغيير صورت گرفته است. اولين مورد جايي است كه دكتر حبيبي درباره آخرين ديدارش با دكتر علي شريعتي ميگويد چون اين مسئله در دو بخش جداگانه مطرح شده بود. در تنظيم نهايي، اين دو بخش كنار هم آمده است. بار دوم، پس از طرح مسئله حسينيه ارشاد در تبعيد بود كه مرحوم دكتر حبيبي ناگهان روند بحث را تغيير داد و خاطراتي را درباره اولين هيئتي كه قرار بود پس از انقلاب راهي ليبي شود، بيان كرد. اين بخش نيز به سبب ضرورت حفظ توالي گفتوگو با ميان تيتر «پس از ربودن» به بخش پاياني منتقل شد. بار ديگر، هنگامي كه سؤالاتي درباره اوضاع و فضاي سياسي پيش از ربودن امام صدر از ايشان پرسيده شد و پس از آن، سؤالاتي ديگر درباره سالهاي پيش از آن طرح شد كه اين بخشها نيز براي حفظ توالي جابهجا شدند. در نهايت نيز روايت دكتر حبيبي از تهيه پيشنويس قانون اساسي در بخش پاياني مصاحبه با ايشان آورده شده است.
علاوه بر اين، اشارات دكتر حبيبي در مصاحبه اول و اهميت روشن ساختن برخي ابعاد ديگر در خاطرات ايشان، مصاحبه با همسر ايشان را ضروري ساخت. پس از درخواست واحد تاريخ شفاهي مؤسسه امام موسي صدر، حدود دو سال پس از مصاحبه با دكتر حبيبي در تاريخ نهم دي 1392 مصاحبه با سركار خانم شفيقه رهيده در محل بنياد اميركبير امكانپذير شد. البته به دليل تنوع و گستره فعاليتهاي سركار خانم رهيده، مصاحبه با ايشان از محورهاي مصاحبه اول با دكتر حبيبي فراتر رفت و نكات خواندني ديگري را نيز بر اثر افزود. در اين مصاحبه نيز با توجه به پراكندگي بحثهاي مطرح شده، برخي بخشهاي مصاحبه كه موضوع مشترك داشتند با حفظ كليات كنار هم قرار گرفتند تا پيوستگي و رشته اصلي كلام از دست نرود.
در بخش سوم دو پيوست به كتاب افزوده شد. نخستين پيوست با عنوان«حسبحال يك دانشجوي كهنسال» و متن سخنراني دكتر حبيبي در سال 1357 و در جريان اعطاي دكتراي افتخاري دانشگاه تهران است كه مروري فشرده و جامع به سوابق علمي و پژوهشي ايشان است. پيوست دوم روايت دكتر حبيبي از هجرت امام خميني(ره) از عراق به فرانسه است. طي مصاحبه يك بار اين داستان از زبان ايشان بهصورت گذرا روايت شده است. متن پيوست شده، روايت كامل و مشروح اين ماجرا از زبان ايشان است كه سالها قبل در روزنامه اطلاعات منتشر شده است و براي تكميل بحث در اينجا آورده ميشود.
