مريم ترابي
هميشه وقتي كسي درباره بيخوابيهاي خود صحبت ميكند، ياد فيلم بيخوابي كريستوفر نولان با بازي آلپاچينو و رابين ويليامز ميافتم. آل پاچينو در اين فيلم نقش كارآگاهي را ايفا ميكند كه براي كشف راز يك جنايت به شهر كوچكي در آلاسكا سفر ميكند اما شرايط شهر، تلاشهاي آلپاچينو را با مشكل روبهرو ميكند چون شهر، به دليل تغيير فصل، شبانهروز روشن است درست وقتي است كه خورشيد در نيمه شب هم ميدرخشد! كارآگاه هر چه سعي ميكند، نميتواند بخوابد. در اين فيلم آلپاچينو نقش كارآگاه دورمر محروم از خواب را به خوبي ايفا ميكند و سبب ميشود فيلم روانشناختي مهيجي شكل بگيرد اما واقعاً دورمر بيچاره چقدر ميتوانست با اين بيخوابي دوام بياورد؟
واقعاً كساني كه روزهاي متعددي دچار بيخوابي ميشوند چه اتفاقي براي آنها ميافتد؟ بيخوابي زندگي خصوصي و موقعيتهاي شغلي و اجتماعي فرد خواب زده را به شدت دچار مشكل و او را از زندگي ساقط ميكند. اين افراد با متوسل شدن به انواع داروهاي خوابآور به دنبال حل مشكل خود هستند ، در حالي كه اين مشكل ريشه در روح و روان آنها دارد و بايد جديتر با آن برخورد كنند اما بيخوابي در نوجوانان يكي از شايعترين انواع بيخوابي است كه والدين را بسيار نگران كرده است.
هرچه به نوجوانان امروزي و رفتارهاي آنها نگاه كرده و با نوجوانهاي هم نسل خود مقايسه ميكنم، بسيار برايم عجيب و غير قابل باور است. اصلا نسل امروزي كيلومترها با نسل قديم فاصله دارند. رفتار و گفتارشان و حتي طرز فكرشان بسيار متفاوت از نسل ماست. اين بيخوابي هم يكي از همان تفاوتهايي است كه گفته شد. پدر و مادرهايي كه جوان و نوجواني در خانه دارند، همگي نالان و شاكي از اين بيخوابيهاي شبانه نوجوان خود هستند. نسل جوان و نوجوان امروزي روزها را ميخوابد و شبها را تا صبح بيدار است. آيا فرزندانمان جغد شدهاند؟ بسياري از نوجوانان شبها تا ديروقت بيدارند و با اينكه بايد بين هشتونيم تا 9 ساعت خواب شبانه داشته باشند، اين مسئله را رعايت نكرده و صبحها خواب مانده يا حتي در مدرسه چرت ميزنند! البته تحقيقات اخير نشان داده است الگوي خواب نوجوانان با بچهها و بزرگسالان تفاوت دارد. در اين مطالعه مشخص شده در دوران نوجواني، ساعت دروني بدن دوباره تنظيم ميشود و به فرد ميگويد ديرتر خوابيده و ديرتر هم بيدار شود. درست برعكس كودكان و بزرگسالان كه ساعت دروني به آنها ميگويد زودتر خوابيده و زودتر بيدار شوند. اين تغيير در بدن نوجوانان به اين دليل است كه ملاتونين يا همان هورموني كه الگوي خواب و بيداري را تنظيم ميكند، شبها ديرتر از قبل توليد ميشود و نوجوان نميتواند زودتر بخوابد. نوجوان امروزي به دليل حجم كار و فعاليتهاي درسي كه مدارس و والدين بر دوش آنها ميگذارند مجبور است تا پاسي از شب بيدار بماند تا بتواند به تمام كارهاي خود برسد. به مرور زمان اين شب زندهداريها كه براي درس و تكاليف بوده است به يك عادت تبديل شده و ديگر نوجواني كه در تمام طول سال تحصيلي بيخوابي كشيده است، ساعت خواب بدنش به او اجازه نميدهد كه حتي در تابستان هم كه ديگر خبري از اينهمه حجم كار نيست به راحتي خواب شبانه داشته باشد. لذا اين شب بيداريها همراه با تماشاي فيلم و بازيهاي آنلاين و چت كردن با دوستان در شبكههاي اجتماعي ادامه پيدا ميكند كه اين خود زنگ خطري براي والدين است!
اينترنت و بيخوابي نوجوانان
امروزه اينترنت و وسايل ارتباطي همراه با تغيير سبك زندگي مردم وارد زندگيها شده است و بين تمام اقشار جامعه جايي براي خود باز كرده است. هرچند وجود اينترنت در زندگي امروزي بسيار مهم و ضروري است و وجود آن را نميتوان انكار كرد ولي استفاده از آن هم مانند لبه تيغ است كه اگر با شتاب و هيجان و به صورت افراطي از آن استفاده شود قطعاً آسيب هايي را به ما وارد ميكند، اما اگر با احتياط و براي كارها و استفادههاي مفيد و ضروري باشد بسيار هم خوب و عالي است،اما معمولا در جامعه ما ورود هر نوع تكنولوژي شكل افراطي و غير عادي به خود ميگيرد. اينترنت و وسايل ارتباط جمعي هم ازهمين دست است.
البته اينترنت هم مانند تمام وسايل ارتباط جمعي جنبههاي مثبت و منفي دارد و استفاده نادرست از آن ميتواند نيروي پويا و كارآمد كشور به ويژه جوانان و نوجوانان را تهديد كند. در حال حاضر اينترنت و دسترسي آسان آن براي كودكان و نوجوانان، ميتواند به يكي از چالشها و جديترين خطرات تهديد كننده براي سلامت روح و جسم فرزندانمان تبديل شود. مهمترين و شايعترين خطر استفاده اينترنت به صورت آنلاين «اعتياد به اينترنت» است. زماني كه كودك و نوجوان به اينترنت و بازيهاي آنلاين اعتياد پيدا كند به مرور انگيزهاش براي تعامل با ديگران كم ميشود. لذا والدين هرگاه متوجه شدند فرزندانشان اينترنت را به خواب و غذا ترجيح ميدهند و كار و مسئوليتهاي روزمره خود را به خاطر آن عقب مياندازند، بايد بدانند كه مشكل جدي است و لازم است با پزشك مشورت كنند. از آسيبهاي بيش از حد از اينترنت ميتوان از اختلال روحي، افسردگي متمركز، اضطراب اجتماعي، ضعف مهارت مقابله، عزت نفس پايين و خودكارآمدي پايين نام برد.
آسيب ديگر اينترنت و بازيهاي اينترنتي، وارد آمدن آسيبهاي روحي و رواني به كودك و نوجوان است. معمولا نوجوانان به دليل تغييرات ساعت درون بدنشان شبها را بيدار ميمانند و روزها را ميخوابند. وقتي از اكثر نوجواناني كه مشكل بيخوابي دارند ميپرسيم شما در طول شب چه كار ميكنيد؟ ميگويند بازيهاي آنلاين انجام ميدهيم. در بازيهاي آنلاين كه معمولا هم به صورت گروهي و در تمام طول شب انجام ميشود چندين نفر ديگر هم همزمان با نوجوان ما بيدار هستند و با فرزند ما يا در حال چت كردن هستند يا در حال بازي كردن. بسياري مواقع نيز افرادي با هويتهاي جعلي در اين بازيهاي آنلاين شركت ميكنند. پس نه جنسيت و نه سن و سال اين افراد براي ما مشخص نيست. اين ندانستن و محرز نبودن هويت افراد حاضر در اين بازي، ميتواند زنگ خطر براي شروع بحران روحي فرزندان ما باشد. پس بهتر است ما والدين هوشيارتر عمل كنيم. نكته بعدي هيجان اين بازيهاست كه ميتواند مشكل اختلالات خواب را براي كودك و نوجوان ما ايجاد كند. اختلالات خواب به علت تحريك بيش از حد مغز ايجاد ميشوند. كساني كه بيش از حد به بازيهاي رايانهاي و اينترنتي فكر ميكنند، نميتوانند به راحتي در شب بخوابند. اين اختلالات خواب مشكلاتي مانند كابوسهاي شبانه، راه رفتن در خواب، صحبت كردن و بختك و همچنين پرش پاها يا بازوها حين خواب را ايجاد ميكنند.
تأثيرات منفي شبكههاي اجتماعي
شبكههاي اجتماعي چند سالي است كه به يكي از اعضاي اصلي خانوادهها در دنيا به ويژه خانوادههاي ايرانيان تبديل شده است. اين عضو جديد به دليل فضاها و امكانات ارتباطي آسان، بسيار جذاب و هيجان انگيز است به طوري كه همه افراد يك خانواده از پدر و مادر تا فرزندان مجذوب آن شدهاند. به نحوي كه ساعتهاي بسياري از زندگي خود را صرف اين عضو جديد خانواده ميكنند و به نوعي معتاد آن شدهاند. اعتياد و وابستگي به شبكههاي اجتماعي يكي از آسيبهاي آن است كه مثل هر اعتياد ديگري اثرات تخريبي بسياري به همراه دارد. هنگاميكه استفاده صحيح از اين رسانه را ندانيم و در استفاده از آن حد و مرزي براي خود تعريف نكنيم در آينده نه چندان دور شاهد صدمات جبران ناپذيرتر آن نيزخواهيم بود.
علاوه بر اعتياد نوجوانان و جوانان ما به شبكههاي اجتماعي، آسيبهاي ديگري مثل كاهش كيفيت خواب، كاهش اعتماد به نفس و افزايش ميزان پرخاشگري و افسردگي سلامت فرزندان ما را تهديد ميكند.
همچنين استفاده بيش از حد از اين شبكهها، ميتواند باعث به وجود آمدن اسكيزوفرني، سردرد، كاهش ميزان بينايي و كاهش سلامت مغز گردد. بررسيهاي محققان نشان ميدهد برخلاف تصور برخي كه اين شبكهها را عامل ارتباط بيشتر ميدانند، فعاليت بيش از حد در اين مجموعهها باعث انزواي كاربران در دنياي واقعي ميشود. اين را نبايد فراموش كنيم كه دوران نوجواني دوراني است كه نوجوان مستعد پرخاشگري و افسردگي است و استفاده بيش از حد از اين شبكهها و همچنين كاهش كيفيت خواب در اين افراد اين حالات را در نوجوان تشديد ميكند.
لازم به ذكر است بيشترين كاربران شبكههاي اجتماعي را گروه سني بين 15 تا 30 سال ( نوجوانان و جوانان ) تشكيل ميدهند. يكي از دلايل استفاده اين گروه سني از شبكههاي اجتماعي و چت كردن با ديگران هنگام شب، شايد ارائه بستههاي اينترنتي رايگان در شب باشد كه نوجوان يا جواني را كه به هر دليلي دچار بيخوابي شده ترغيب به استفاده از شبكههاي اجتماعي مثل توييتر، اينستاگرام، فيسبوك، تلگرام و غيره ميكند. در نتيجه نوجواناني كه در ساعات شب در اين سايتها و شبكهها گشت و گذار ميكنند و فعال هستند، بيشتر تحت تأثير پيامدهاي منفي آن قرار ميگيرند. در اين ميان نوجواناني كه بيشتر روي روابط عاطفي در اين سايتها فعاليت ميكنند، بيشتر هم در معرض اين آسيبها و اثرات منفي رواني آن قرار دارند.
بنابراين والدين با توجه به تأثيرات منفي اين شبكهها، بايد هوشيارانهتر نسبت به اين موضوع برخورد كنند. بهتر است براي نوجوانان خود قوانين و مقرراتي را جهت استفاده از شبكههاي اجتماعي و اينترنت در خانه ايجاد كنيم. مشخص كنيم كه آنان زمانهاي معيني را ميتوانند از اين شبكهها استفاده كنند و همچنين كنترل موبايل، تبلت و كامپيوترهاي شخصي فرزندانمان را به دست بگيريم و فقط در زمانهايي كه تعيين ميكنيم اين وسايل و امكانات را در دسترس آنها قرار دهيم.
عوارض جسمي و روحي بيخوابي نوجوانان
خواب كافي براي سلامت و كاركرد مناسب همه انسانها يك ضرورت است، ولي تغيير سبك زندگي و مشكلات زندگي شهري باعث شده است به خصوص در شهرهاي بزرگ، خواب كم و ناكافي به شكل يك اپيدمي درآيد. اين روزها عوارض كم خوابي به يكي از مشكلات عمده افراد تبديل شده است،اما اين بيخوابي يا كمخوابي بر گروه سني زير 18 سال بيشترين تأثير را ميگذارد. زندگي پر مشغله نوجوان امروزي يكي از دلايل كمخوابي يا بيخوابي او است. اصولا والدين تصور ميكنند كه مشغله و گرفتاريهاي زندگي فقط مختص آنهاست و بس. در حاليكه نظام آموزشي حاكم بر كشور و همچنين توقعات والدين از فرزندانشان اسباب شلوغي و كمبود وقت را براي نوجوانان فراهم كرده است. بايد اين را بدانيم كه كمخوابي روي تمام تواناييهاي نوجوان تأثير ميگذارد، از توجه در كلاس درس گرفته تا خلقوخوي او كه حسابي خراب ميشود. بيخوابي زمان عكسالعمل نوجوانان را نيز كند و اين مسئله براي نوجوانان حين تردد در شهر مشكل ايجاد ميكند. كمخوابي براي عاطفه و احساس نوجوان هم مشكلاتي مثل غمگيني و افسردگي ايجاد ميكند. در حالي كه خواب خوب به بدن فرصت ميدهد تا براي هر گونه فعاليتي انرژي پيدا كند.
چند راه حل ساده براي نظم بخشي به خواب نوجوانان
اما براي رفع مشكل بيخوابي نوجوانمان ميتوانيم چند كار ساده ارائه دهيم. كاري كنيم كه او هر شب در يك زمان مشخص بخوابد. در اين حالت به بدن پيام ميدهد كه وقت خواب است. اگر هر روز سر يك ساعت معيني هم بيدار شود الگوي خواب در او ايجاد ميشود. او حتماً بايد به اين برنامه مقيد باشد، حتي اگر تعطيلات باشد. محل خوابش راحت و دماي هواي اتاق نه زياد سرد و نه زياد گرم باشد در غير اينصورت ممكن است بيخوابي سراغ فرزندمان بيايد. قبل ازخواب فيلم ترسناك نبيند يا بازيهاي اينترنتي هيجاني انجام ندهد. گوشي يا تبلت شخصي را با خود به رختخواب نبرد. از محركها بپرهيزد. بهتر است نوشيدن قهوه، ليموناد يا نوشابههاي گازدار بعد از ساعت چهار بعدازظهر ممنوع باشد. نيكوتين سيگار هم محرك است و نميگذارد بخوابد و اگر كسي در خانه سيگار بكشد به خواب او آسيب ميزند. زياد چرت نزند. چرت بيش از ۳۰ دقيقه در روز نميگذارد كه شبها خوب بخوابد. درسها را به شب امتحان موكول نكند. بيخوابي قبل از امتحان نتيجهكار را كاملاً خراب ميكند. اگر شب امتحان كمتر بخواند و بيشتر بخوابد، بهتر است.
نوجواني سن بسيار حساس و پر تنشي است. گذر از اين دوران و به سلامت به دوران بزرگسالي پا گذاشتن مستلزم رعايت و حفاظت از نوجوان است كه اين رعايت و محافظت كردن هم بايد از طرف والدين و هم همكاري خود نوجوان باشد. ما با درك نوجوان و اعتماد به او ميتوانيم به او در حل مشكلات اين دوران كمك كنيم.
