استفاده از نور براي روشنايي شهر، مفهوم جديدي در زندگي شهرنشيني ايجاد كرده و منظري ديگر از حيات شهري را رقم ميزند؛ مفهومي كه حيات شبانه شهر نام گرفته است و به شاخص نمودن فضا و نشانههاي شهري، ارتقاي كيفيت محيطهاي شهري، ايجاد امنيت در فضا و تمايل به حضور در آن و ايجاد آسايش جسمي و رواني ميانجامد. اگرچه، هرچيزي كه به دست انسان به طور مصنوعي شبيهسازي ميشود، علاوه بر سودمندي توازن طبيعت را بر هم زده و مشكلات عديدهاي را بهوجود ميآورد. آلودگي نوري خود از عوارض جانبي تمدن صنعتي است. در سالهاي اخير يكي از موضوعاتي كه گريبانگير فضاهاي شهري شده، موضوع آلودگي نوري بوده كه ميتواند بهرغم عادي شدن آن، بر روند زندگي شهرنشيني اثر فزايندهاي داشته باشد.
دور و نزديك آلودگي نوري
آلودگي ديداري حالتي است كه اغتشاش بصري در شهر وجود دارد و در نتيجه شهر به نظر زشت ميرسد، زيرا بين جدارهها و نمادها و ساختمانهاي شهري هماهنگي وجود ندارد و در واقع شهر منظر بدتركيبي دارد. برعكس در شهرهاي زيبا هماهنگي را در تمامي اجزا و در كل منظر شهر ميبينيم. اين آلودگي بصري بر روح و روان افراد، آرامش آنها، قدرت تصميمگيريشان و ميزان خشونت موجود در افراد اثرگذار است. حال در شهرهاي زيبا با نور و تناسب آن جنبههاي زيبا و يادماني شهر را نورپردازي ميكنند. برعكس بخشهايي از شهر كه خواهان كمتر ديده شدن يا ديده نشدن آنها هستند را در تاريكي قرار ميدهند. در اين فرآيند است كه ميبينيم برخي از شهرها شبهاي بسيار زيبايي دارند. حال در حالتي كه نور هدفمند ايجاد نشده باشد و بدون توجه به جنبه زيباييشناسانه در شهر توزيع شود (از آنجا كه كل يك شهر به صورت مطلق زيبا نيست) بخشهايي از شهر را كه ناخوشايند است با حضور نور به مردم تأكيد ميكنيم تا مردم اين بخشها را ببينيد. اين در حالي است كه شهرهاي ما بايد طرح جامع روشنايي داشته باشند، اما شهرهاي ايران فاقد اين طرح است.
مريم نادري، مدير واحد پايش شركت كنترل كيفيت هواي تهران در اين باره گفت: آلودگي نوري نوعي آلودگي است كه به روشن شدن بيش از حد يك محيط بر اثر نورهاي مصنوعي گفته ميشود. به گفته نادري، آلودگي نوري در واقع همان نورهاي مصنوعي است كه در زمان يا مكان نامناسب، از استاندارد خود خارج شده و با كيفيت نامطلوب، محيطزيست و آسمان شب را آزاردهنده و آلوده ميسازند. اصطلاح كلي آلودگي نوري به مشكلات چندگانهاي اطلاق ميشود كه به سبب كمبازده بودن، آزاردهندگي، افزون بر نياز يا غيرمنطقي بودن نور مصنوعي ايجاد ميشود.
نادري تصريح كرد: ممكن است شما زماني نامناسب كه هيچ نيازي به روشنايي نيست از آن استفاده كنيد. مانند روشن بودن لامپ راهروها، پاركينگها و... (البته از شب تا صبح). لازم به توضيح نيست كه ما در مورد روشنايي در ساعاتي صحبت ميكنيم كه منابع طبيعي روشنايي، مانند خورشيد، فضاي مورد نياز ما را در حد كافي روشن نميسازد. پس اگر در روز، نور مناسب و به اندازه نياز داريد و از نور لامپها نيز استفاده ميكنيد، اين خود ميتواند مصداقي براي زمان نامناسب باشد. وي افزود: از سويي در دنياي امروز كه انرژي از ارزش خاصي برخوردار است محاسبات دقيقي براي مصرف بهينه انواع انرژي از جمله نيروي برق انجام ميگيرد.
در خصوص استفاده برق شهري در منازل، مكانهاي عمومي، كارگاهها، بيمارستانها، رستورانها و... نيز استانداردهايي از نور تعريف شده كه سلامتي انسان به خصوص بينايي او در آن، مورد توجه مهندسان بوده است. با توجه به نوع هر فعاليت كه مكان خاصي را ميطلبد، استانداردهايي براي ميزان نور در هر مكان تعريف شده است كه ناديده گرفتن اين استانداردها و استفاده سليقهاي قطعاً توليد آلودگي نوري ميكند. در واقع با چنين نگرشي كه چه مقدار نور براي چه فعاليتي و در كجا مناسب است، هم توانستهايم انرژي را درست و بهينه مصرف كنيم و هم به سلامت بينايي خود آسيب نرساندهايم. به عنوان مثال براي يك اتاق خواب ۱۰۰ لوكس (واحد شدت روشنايي)، كلاس درس ۳۰۰ لوكس و ميز نقشهكشي ۵۰۰ لوكس نور لازم است. پس استفاده بيش از مقدار لازم از نور، در هر مكان توليد آلودگي نوري ميكنند. حال پاركينگهاي شركت واحد را به خاطر بياوريد كه با شدت نور بسيار بالايي محوطه خود را بيش از حد لازم روشن ميكنند كه اين عامل باعث بازتاب نور اضافي به فضا ميگردد و توليد آلودگي نوري ميكند. در مهندسي، روشنايي كيفيت نور از اهميت بسيار بالايي برخوردار است. همانگونه كه نور در مكان و زمان مناسب بايد استفاده شود، كيفيت نور نيز از جهت پزشكي و سلامت انسان مورد توجه است. هر نوع لامپ با توجه به ساختمان و مكانيزم توليد نور از كيفيت، رنگ نور و طيف نوري خاصي برخوردار است.
به عنوان مثال نور لامپهاي سديم كمفشار از نظر ستارهشناسان بسيار مناسب است زيرا به راحتي ميتوان نور اين لامپها را با فيلترهاي مخصوص از ديد ابزارهاي منجمين مخفي و پوشيده كرد، چراكه نور اين لامپها فقط در طيف زردرنگ تابش ميكند و طيف نور ديگري ندارد پس به راحتي با يك فيلتر كنترل ميگردد. اين كارشناس شركت كنترل كيفيت هواي تهران گفت: آلودگي نوري اثرات گوناگوني دارد، از يك سو با درخشان كردن آسمان در شب، مانع رصد ستارهشناسان شده و از طرف ديگر اثرات نامطلوبي روي گياهان و كيفيت آب خواهد داشت. به اين ترتيب كه در گياهان الگوهاي رشد، شكوفهزني و گردهافشاني را تغيير داده و با ممانعت از حركت زئوپلانكتونها، به رشد جلبك و خزه در آب كمك ميكند. همانگونه كه گفته شد، يكي از اثرات آلودگي نوري، ممانعت از رصد ستارگان است. به دليل آلودگي نوري تنها يك سوم از مردم دنيا قادر به ديدن راه شيري ميباشند. از طرفي آلودگي نوري شامل مواردي نظير فراتازي، روشنسازي، خيرگي، درهم ريختگي، برافروختگي و سوسوزني ميشود.
