
در همان روزي كه ايران يادداشت توسعه سه ميدان نفت و گاز را با شركت انگليسي - هلندي رويال داچ شل امضا كرد، نخست وزير انگليس در يك موضعگيري خصمانه در جمع اعضاي شوراي همكاري خليج فارس گفت كه لندن آماده كمك به كشورهاي عربي براي مهار ايران در منطقه است. حال كه وزارت خارجه ايران سفير لندن را به وزارت خارجه احضار كرده تا از او درباره موضعگيري تحريكآميز نخست وزير بريتانيا توضيح بخواهد، به نظر ميرسد سياست خارجي ايران در شرايط جديد منطقه و همچنين رأي به خروج انگليس از اتحاديه اروپا، نيازمند ارزيابي مجدد از نوع نگاه به مناسبات با لندن است.
وزارت امور خارجه انگليس جزو اولين دولتهاي اروپايي بود كه پيروزي حسن روحاني در انتخابات خرداد 92 را تبريك گفت و ديويد كامرون، نخست وزير وقت، با ارسال نامهاي ابراز اميدواري كرد روابط تهران - لندن در دولت جديد بهبود يابد. روحاني، اولين رئيسجمهور بعد از انقلاب سال 1357 بود كه مهر ماه 1393 با يك نخست وزير انگليس ملاقات كرد، ملاقاتي كه به خاطر برخورد خلاف اصول و آداب تشريفات، با انتقادهايي روبهرو شد. رأي 52 درصدي انگليسيها به خروج كشورشان از اتحاديه اروپا، سياست خارجي انگليس را در وضعيتي نامتعادل قرار داد. برآورد شده كه كاهش دسترسي بريتانيا به بازار اتحاديه در خوشبينانهترين وضعيت به افت 3/1 درصدي درآمدهاي بريتانيا (850 پوند براي هر خانواده) و در نگاهي بدبينانه به افت6/2 درصدي درآمدها (هزار و 700 پوند براي هر خانوار) منجر شود، چالشي كه لندن را به سمت مناسبات نزديكتر با كشورهاي حوزه خليج فارس سوق داده است. ايران در اين ميان جايگاهي كليدي دارد، جايي كه انگليسيها تلاش ميكنند با سوار بر فرصتهاي ايجاد شده بعد از توافق هستهاي، بخشي از خلأ اقتصادي خروج از اتحادبه اروپا را جبران كنند. سفارت انگليس در تهران اول شهريور 1394 بازگشايي شد و براساس گزارشها، مبادلات تجاري ايران و انگليس با رشد 25 درصدي در سال 2014 به 152 ميليون يورو رسيد و ليام فاكس، وزير تجارت بينالملل بريتانيا با تأكيد بر اينكه ايران بزرگترين اقتصادي است كه بعد از فروپاشي اتحاد جماهير شوروي به بازار جهاني باز ميگردد، بر تمايل كشورش براي گسترش مناسبات تجاري با ايران تأكيد كرده است. ريچارد دالتون، رئيس اتاق بازرگاني انگليس و ايران نيز گفته كه بسياري از شركتهاي انگليسي علاقهمند هستند تا مناسباتشان را با شركاي ايرانيشان گسترش دهند.
نگاه جديد به اعراب منطقه با اين حال، ناظران تأكيد دارند مناسبات ايران و انگليس تحت تأثير نگاه امنيتي لندن به خليجفارس قرار دارد. تغيير نگاه امنيتي انگليس به خليجفارس از اواخر سال 2011 با شروع بيداري اسلامي در منطقه كليد خورد. در سال 2010، دولت كامرون طرح موسوم به «ابتكار خليج (فارس)» را طراحي كرد و تحولات كشورهاي عربي را فرصتي ژئوپلتيك و دورهاي منحصربهفرد براي بازسازي مناسبات با كشورهاي عربي و بازگشت به خليجفارس تلقي كرد. ديويد كامرون نخستوزير انگليس آنچه را كه در غرب بهار عربي مينامند، با سقوط رژيمهاي كمونيستي درشرق و اروپاي مركزي مقايسه ميكرد و به خاطر همين، لندن از «سياست همسايگي اروپا(ENP)» با كشورهاي جنوب مديترانه با اشتياق استقبال كرد. موضعگيري ضدايراني ترزا مي نخست وزير انگليس در نشست روز پنجشنبه شوراي همكاري خليجفارس نشان ميدهد نگاه امنيتي انگليس به كشورهاي عربي بر مناسبات تجاري با ايران غلبه خواهد كرد. «مي» البته در نشست شوراي همكاري خليج فارس، از توافق هستهاي با ايران دفاع كرد و گفت كه 1+5 توافقي را امضا كردند كه احتمال «دستيابي ايران به سلاحهاي هستهاي را براي بيش از يك دهه خنثي ميكند.» ولي او همزمان گفت كه آماده است با كشورهاي عضو شورا براي عقب راندن آنچه «اقدامات تهاجمي ايران درمنطقه» خوانده، همكاري كند: «ميخواهم به شما اطمينان دهم من به وضوح تهديدي را كه ايران متوجه منطقه خليج [فارس] و در بُعدي وسيعتر، متوجه خاورميانه ميكند مشاهده ميكنم.» او براي رويارويي با ايران و تقويت امنيت كشورهاي منطقه خليجفارس، پيشنهاد يك «مشاركت امنيتي» ارائه كرده كه البته شامل سرمايهگذاري دفاعي و آموزش نظامي در بحرين و اردن هم ميشود. رئيس كميسيون سياست خارجي مجلس ايران در واكنش به «اظهارات نخست وزير انگليس» گفت: «انگليس كاري نكند كه مجلس شوراي اسلامي بار ديگر سطح روابط را به كاردار كاهش دهد.»
سخنگوي دستگاه ديپلماسي نيز ديروز از احضار سفير انگليس به وزارت امور خارجه خبر داد و گفت: در پي اظهارات مداخلهجويانه «ترزا مي» نخست وزير انگليس در نشست سران شوراي همكاري خليج فارس، «نيكلاس هاپتون» سفير اين كشور در تهران ديروز به وزارت امور خارجه احضار و مراتب اعتراض شديد دولت جمهوري اسلامي ايران به اظهارات نسجيده نخست وزير آن كشور، توسط معاون مدير كل غرب اروپا به وي ابلاغ شد. قاسمي گفته است: «معاون مدير كل غرب اروپاي وزارت امور خارجه كشورمان در اين ديدار به سفير انگليس متذكر شد كه اظهارات غيرمسئولانه، تحريكآميز و تفرقهافكنانه خانم «ترزا مي» در اجلاس مذكور، غيرقابل قبول و مردود است و قوياً انتظار ميرود ديگر شاهد چنين اظهارات غيرقابل قبولي نباشيم.» در اين ديدار خطاب به سفير انگليس تأكيد شد: «اين اقدامات در تناقض با توسعه روابط اعلامي بوده و بيش از پيش باعث ايجاد خدشه در روابط دو كشور ميشود.»
تهران براي لندن، مرتبه بعد از اعراب موضعگيري تحريكآميز نخستوزير انگليس در مورد ايران، تقريباً با تفاهم با شركت هلندي - بريتانيايي رويال داچ شل براي توسعه سه ميدان نفت و گاز با ايران همزمان شده است. ناظران ميگويند هر چند لندن در شرايط جديد به سمت گسترش مناسبات تجاري با ايران حركت خواهد كرد ولي در انتخاب مناسبات امنيتي - تجاري پرسود خود از جمله بازار پرسود فروش تسليحاتي به كشورهاي عربي، ايران در مرتبه بعد قرار خواهد داشت. ترزا همزمان كه از لزوم حفظ توافق هستهاي با ايران سخن گفته، از نگراني كشورهاي عربي از قدرت منطقهاي رو به گسترش ايران نيز مطلع است و به همين خاطر، ضمن تأكيد بر تقويت امنيت كشورهاي منطقه خليج فارس، پيشنهاد يك« مشاركت امنيتي» نيز داده است؛ مشاركتي كه آشكارا پيكان آن به سمت تهران گرفته شده است. به همين جهت، ترزا ميروز پنجشنبه در نشست شوراي همكاري خليج فارس گفت در حاليكه كشورش براي خروج از اتحاديه اروپا آماده ميشود، مايل است «راه را براي دستيابي به يك توافق تجاري بزرگ هموار كند.» نخست وزير انگليس به دنبال به دست آوردن فرصتهاي 30 ميليارد پوندي براي تجارت انگليس پس از برگزيت است و در بحرين گفته است: «در حالي كه انگليس، اتحاديه اروپا را ترك ميكند، من به دنبال به وجود آوردن آيندهاي مطمئن براي خودمان در جهان هستم.»